Indian Economy‹› 0:00 studied

Module 8 · 14 min read · Free chapter

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ, ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ.

In short

1960ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಬರಗಾಲ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಆಹಾರ ನೆರವಿನ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯ ನಂತರ, ಭಾರತ 1966ರಿಂದ ಹೊಸ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಳುವರಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಬೀಜ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಖಚಿತ ನೀರಾವರಿ ಸೇರಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಭಾರಿ ಏರಿತು. ಆದರೆ ಲಾಭ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮಣ್ಣು, ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯೂ ಆಯಿತು. 2025-26ರಲ್ಲಿ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ದಾಖಲೆಯ 376.56 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ತಲುಪಿತು.

What are you preparing for? We show the practice and previous year questions of your exam.

ಶೂನ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸೋಣ: ಬೀಜ ಬದಲಾದ ದಿನ

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸುವುದು ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟರೆ ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಸಿವು ಎದುರಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಒಂದು ಹೊಲ, ಎರಡು ಬೀಜಗಳು

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಒಬ್ಬ ರೈತನನ್ನು ಊಹಿಸಿ. ಆಗ ಹೊಸ ತಳಿಯ ಗೋಧಿ ಬೀಜ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಸಸ್ಯ ಎತ್ತರ ಕಡಿಮೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರವಾದ ತೆನೆಯಿಂದ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರ ಇದ್ದರೆ, ಅದೇ ಹೊಲದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಧಾನ್ಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಹೊಸ ಬೀಜ, ನೀರು, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲದ ಈ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಅನ್ನು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತ ಇದನ್ನು 1966ರಿಂದ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ತಂತ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗ high-yielding variety (HYV) ಬೀಜಗಳು ಆಗಿತ್ತು.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ (Green Revolution) ಏನು ಸಾಧಿಸಿತು, ಎಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಇಂದು ಭಾರತ ಎಷ್ಟು ಆಹಾರ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ನೀರು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು ಏಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಏನು ಮಾಡಿತು

ಪ್ಯಾಕೇಜ್. HYV ಬೀಜಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿ ನೀಡಲು ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ಬೇಕು: ಖಚಿತ ನೀರು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಕೇವಲ ಬೀಜವಲ್ಲ. ಅದು ನೀರಾವರಿ, ಗೊಬ್ಬರ, ಸಾಲ ಮತ್ತು ಬೆಲೆ ಬೆಂಬಲದ ಒಂದು ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಆಗಿತ್ತು.

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಎಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು

ಫಲಿತಾಂಶಗಳು. ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಭತ್ತ, ಎಣ್ಣೆಕಾಳು ಮತ್ತು ಒರಟು ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು.

ಎಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ, ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಭರಿಸಬಲ್ಲ ರೈತರು ಇದ್ದರು.

ಮಿತಿಗಳು. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ರೈತರು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಲಾಭವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಬಡ ರೈತರು ಮತ್ತು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳಂತಹ ಬೆಳೆಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರಗುಳಿದವು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ-ಬಡ ರೈತರ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಇಂದು ಭಾರತ ಎಷ್ಟು ಆಹಾರ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ

ಕೃಷಿ ಸಚಿವಾಲಯದ 2025-26ರ ತೃತೀಯ ಮುಂಗಡ ಅಂದಾಜು, 27 ಮೇ 2026 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು:

India's foodgrain output
ಬೆಳೆ 2024-25 (ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್) 2025-26 (ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್)
ಒಟ್ಟು ಆಹಾರಧಾನ್ಯ 357.73 376.56
ಭತ್ತ 150.18 154.02
ಗೋಧಿ 117.95 120.66
ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ 43.41 55.09
ಕಡಲೆ 11.11 12.51

ದಾಖಲೆಗಳು. 376.56 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಇದುವರೆಗಿನ ಅತ್ಯಧಿಕ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 5.3% ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ ಕೂಡ ದಾಖಲೆ ಮಟ್ಟ ತಲುಪಿದೆ. ಎಣ್ಣೆಕಾಳು ಉತ್ಪಾದನೆ 43.06 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಆಗಿತ್ತು.

ದೀರ್ಘ ದೃಷ್ಟಿ. ಅಧಿಕೃತ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ 2013-14ರಲ್ಲಿ 265.0 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಇದ್ದಿದ್ದು 2025-26ರಲ್ಲಿ 376.56 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗೆ ಏರಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ: ಭಾರತ ಈಗ ತನ್ನ ಜನರಿಗೆ ಆಹಾರ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಆಹಾರ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ (ನೋಡಿ MSP, procurement, PDS and food security). ಸವಾಲು "ಸಾಕಷ್ಟು ಆಹಾರ" ಇಂದ ಉತ್ತಮ ಪೋಷಣೆ, ಹೆಚ್ಚು ಬೇಳೆಕಾಳು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಕಾಳು, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಆದಾಯದ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ನೀರು: ಮುಂದಿನ ಗಡಿ

ನೀರು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. HYV ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರಗಳು ಖಚಿತ ನೀರು ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಹೊಲಗಳು ಇನ್ನೂ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಬಲ ಮುಂಗಾರು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಹುದು.

Drip vs flood irrigation

PMKSY. Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana (PMKSY) 1 July 2015 ರಂದು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳಿವೆ:

PMKSY ಯ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು
  • AIBP (Accelerated Irrigation Benefit Programme): ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು.
  • ಹರ್ ಖೇತ್ ಕೋ ಪಾನಿ: ಪ್ರತಿ ಹೊಲಕ್ಕೂ ನೀರು, ಸಣ್ಣ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳ ದುರಸ್ತಿಯ ಮೂಲಕ.
  • Watershed Development: ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು.
  • Per Drop More Crop: micro irrigation, ಉದಾಹರಣೆಗೆ drip ಮತ್ತು sprinkler ಮೂಲಕ ನೀರನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು.

Per Drop More Crop. ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆರಂಭದಿಂದ 110.92 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶ micro irrigation ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಇದು net sown area ಯ ಸುಮಾರು 7.98% ಆಗಿದೆ. ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ 55% ಸಹಾಯಧನ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇತರರಿಗೆ 45%. 2022-23 ರಿಂದ ಈ ಘಟಕ PM-RKVY ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿರುವ drip ನೀರಾವರಿ ಪೈಪುಗಳು
ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿರುವ drip ನೀರಾವರಿ ಪೈಪುಗಳುPhoto: abhiriksh, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ: drip ನೀರಾವರಿ ನೀರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬೇರುಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹೊಲಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ನೀರು ಹಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಇದರಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಪ್ರತಿ ಹನಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

Green Revolution ನಂತರ: ಕಡಿಮೆ ರಾಸಾಯನಿಕದೊಂದಿಗೆ ಕೃಷಿ

ರೈತನ ಬಿಲ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭಿಸೋಣ. Green Revolution ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ಮತ್ತು ಗೋಧಿ ಬೆಳೆಯುವ ರೈತ ಪ್ರತಿ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಬೀಜ, ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಾಲದಲ್ಲಿ. ಈ ಒಳಹರಿವಿನ ಬೆಲೆ ಏರಿದಾಗ, ಫಸಲು ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೂ ರೈತನ ಲಾಭ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ರೈತರು ಹೊಲದಲ್ಲೇ ಇರುವುದನ್ನು ಬಳಸಿ ಈ ಖರ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದೇ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.

ಹೊಲಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ನೀಡುವ ಎರಡು ದಾರಿ

ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ಎಂದರೇನು. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಸಗಣಿ, ಗೋಮೂತ್ರ, ಬೆಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಬೆಳೆ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಒಳಹರಿವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಸ್ವಂತ ಜೀವಚೈತನ್ಯಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ, ಇದರಿಂದ ಮಣ್ಣು ಪೋಷಕಾಂಶ ಒದಗಿಸಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲದು. ನಗದು ಖರ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಳುವರಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್. ಭಾರತ ಮೊದಲು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಕೃಷಿ ಪದ್ಧತಿ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. ಇದು 2019-20 ರಲ್ಲಿ 8 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 25 ನವೆಂಬರ್ 2024 ರಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಇದನ್ನು National Mission on Natural Farming ಆಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಇದು ₹2,481 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆ. ಗುರಿ 7.5 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 1 ಕೋಟಿ ರೈತರನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿಗೆ ತರುವುದು.

ಈಗ ಏಕೆ? ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು, ಆದರೆ ಕೃಷಿ ಖರೀದಿಸಿದ ಒಳಸುರಿಗಳ (purchased inputs) ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಯಿತು. ಒಳಸುರಿಗಳ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಮುಕ್ತ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯಾಯಗಳ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದವು.

ಬೆಲೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನದ ಏರುಪೇರುಗಳನ್ನು ತಾಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಣ್ಣ ರೈತರ ಹೊಲಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯೂ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿಯನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಚರ್ಚೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ಖರ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೆಂಬಲಿಗರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡಿದರೆ ಇಳುವರಿ ಕುಸಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಸಂಶಯವಾದಿಗಳದು. ಅದು ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಹಾರ ಒದಗಿಸಬೇಕಾದ ದೇಶದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಹುದು.

ಬಹುತೇಕ ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಳುವರಿ ಕುರಿತ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೈತರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಭವಿಷ್ಯ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ಒಳ್ಳೆಯ Mains ಉತ್ತರ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬದಲಿ ಎಂದು ಅಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ micro irrigation, ಉತ್ತಮ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು crop diversification ಜೊತೆಗಿನ ಹಲವು ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ತೋರಿಸಬೇಕು.

1965-67: ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೀಜದ ಹಿಂದಿನ ಜನರು

ಬಂದರಿನ ಹಡಗುಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸೋಣ. 1960ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ದೈನಂದಿನ ಅನ್ನ ಆಗಾಗ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಹಾರ ಆಮದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಪ್ರಮಾಣದ ಸುಮಾರು ಆರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದು PL-480 ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಡಿ ಬಂದ ಅಮೆರಿಕನ್ ಗೋಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜನರು ಇದನ್ನು "ship-to-mouth" ಬದುಕು ಎಂದು ಕರೆದರು.

ship-to-mouth ನಿಂದ surplus ಕಡೆಗೆ

ಆಮೇಲೆ 1965-66 ಮತ್ತು 1966-67 ರ ಬರಗಾಲ ಬಂತು. ಬಿಹಾರದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ದಾನಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.

ಹಳೆಯ ತಂತ್ರ ಏಕೆ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು. ಮೊದಲ ಮೂರು ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಭೂ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುಮೆಗೆ ತರುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು.

1960ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ಹೊಸ ಭೂಮಿ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ಭೂ ಸುಧಾರಣೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಇಳುವರಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಬೆಳೆಯಬಹುದಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಳಿ ಭೂಮಿಯ ಸುಮಾರು 17% ಮಾತ್ರ ನೀರಾವರಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಅದೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೆಲವೇ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ.

ನಾರ್ಮನ್ ಬೋರ್ಲಾಗ್, ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿಯ ಗೋಧಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು
ನಾರ್ಮನ್ ಬೋರ್ಲಾಗ್, ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿಯ ಗೋಧಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತುPhoto: Ben Zinner, USAID, Public domain, via Wikimedia Commons

ಜನರು ಮತ್ತು ಬೀಜ. ಅಮೆರಿಕನ್ ವಿಜ್ಞಾನಿ Norman Borlaug ಮೆಕ್ಸಿಕೋದಲ್ಲಿ ಗಿಡ್ಡ, ರಸಗೊಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಗೋಧಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ತಳಿಗಳಾದ Sonora 64 ಮತ್ತು Lerma Rojo ಭಾರತದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡಿದವು.

ಕೃಷಿ ಸಚಿವ C. Subramaniam ಈ ಹೊಸ ತಂತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೂಡಿದರು. M.S. Swaminathan ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರುಚಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು, ಇದರಿಂದ Kalyan Sona ಮತ್ತು Sonalika ನಂತಹ ತಳಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು.

ಬೀಜದ ವಿಸ್ತರಣೆ. 1966 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ 18,000 ಟನ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿಯ ಗೋಧಿ ಬೀಜವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. 1968 ರಲ್ಲಿ IR 8 ಮತ್ತು ಜಯದಂತಹ ಭತ್ತದ ತಳಿಗಳು ಬಂದವು.

ಎಂ. ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು
ಎಂ. ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರುPhoto: Biswarup Ganguly, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons

ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. 1965 ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೃಷಿ ಬೆಲೆ ಆಯೋಗ (ಈಗ CACP) ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ನಿಗಮ ಅನ್ನು ಧಾನ್ಯ ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣಾ ಸೇವೆಗಳು ಸಾಲ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಸಲಹೆ ಒದಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಯಿತು.

ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ 1967-68 ರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸುಮಾರು 12 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ಸುಮಾರು 17 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಗೆ ಏರಿತು. 1968 ರಲ್ಲಿ USAID ಯ ವಿಲಿಯಂ ಗೌಡ್ ಇದನ್ನು "ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ" ಎಂದು ಕರೆದರು.

Mains ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಕೇವಲ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಘಟನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮಾನತೆಗಿಂತ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು. ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಭರಿಸಬಲ್ಲ ದೊಡ್ಡ ರೈತರ ಮೇಲೆ ಇದು ಪಣ ತೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಆಯ್ಕೆಯೇ ಅದರ ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೆರಡನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಗುಪ್ತ ಬೆಲೆ: ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ಕೀಟಗಳು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ

ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಕಾಗುವ ಹೊಲದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ. ಪಂಜಾಬ್ ರೈತನಿಗೆ ಅದೇ ಇಳುವರಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹೆಚ್ಚು ರಸಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕೊಳವೆಬಾವಿ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಗಬೇಕು, ಮತ್ತು ಅವನು ಎಂದೂ ನೋಡದ ಕಳೆ ಅವನ ಗೋಧಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ಇವು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಗುಪ್ತ ವೆಚ್ಚಗಳು.

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮರೆಯಾದ ಬೆಲೆ

ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರು. ಸಾಕಷ್ಟು ಪೊಟ್ಯಾಶ್, ಜಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರವಿಲ್ಲದೆ ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಅತಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣು ಸವಕಳಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಜಿಂಕ್ ಕೊರತೆ ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಉಚಿತ ಅಥವಾ ಅಗ್ಗದ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಭತ್ತದ ಖಾತ್ರಿ ಖರೀದಿ ನೀರೆತ್ತುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಯಿತು: ಸೋರಿಕೆಯಿಂದ ನೀರು ತುಂಬುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಲವಣೀಕರಣ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಕೀಟಗಳು ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯತೆ. ರೈತರು ಮೊದಲು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ತಳಿಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಕೆಲವೇ ಏಕರೂಪದ ತಳಿಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಯಿತು. ಈ monoculture ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಕೀಟಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಳಗಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಗೋಧಿಯಲ್ಲಿನ Phalaris minor ನಂತಹ ಕಳೆಗಳು herbicide ಗಳಿಗೆ ನಿರೋಧಕವಾಗಿವೆ. ಆರಂಭಿಕ ಲಾಭದ ನಂತರ ಇಳುವರಿ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಿರೋಧಕ ತಳಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಪಾತ. ಈ ಕ್ರಾಂತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯ ಬಗ್ಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಳೆಕಾಳು, ಎಣ್ಣೆಬೀಜ ಮತ್ತು ಒರಟು ಧಾನ್ಯಗಳು ಬಡ ಭೂಮಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟವು. ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳ ನಿವ್ವಳ ಲಭ್ಯತೆ 1968 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 56 ಗ್ರಾಂನಿಂದ 2000 ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು 32 ಗ್ರಾಂಗೆ ಇಳಿಯಿತು. ಭಾರತ ಅಡುಗೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ನಂತರವೇ ಲಾಭ ಪಡೆದವು, ಇದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.

ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಲಾಭ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು total factor productivity (TFP) ಅನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದ ಉತ್ಪಾದನಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ ಮೈದಾನಗಳಲ್ಲಿ, 1980 ರ ದಶಕ ಮತ್ತು 1990 ರ ದಶಕದ ನಡುವೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ TFP ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶದ ಪಾಲು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. Mains ಗಾಗಿ ಸಂದೇಶ ಇದು: ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಗೊಬ್ಬರ ಎಂಬ ಹಳೆಯ ಸೂತ್ರ ತನ್ನ ಮಿತಿ ತಲುಪಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮತೋಲಿತ ಪೋಷಕಾಂಶ, ನೀರಿನ ಉಳಿತಾಯ, ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಸಂಶೋಧನೆ ಈಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಏಕೆ ಆಯಿತು, ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಮುಂದಿನ ಗಡಿ ಏಕೆ

ಹೊಸ ಬೀಜಗಳು ಏಕೆ (1966 ರಿಂದ)? ಅದೇ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಆಹಾರ ಬೇಕಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ 1966 ರಿಂದ high-yielding variety (HYV) ಬೀಜಗಳು ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ನೀರು ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರ ದೊರೆತಾಗ ಈ ಬೀಜಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಧಾನ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು.

ಇದು ಅಸಮಾನವಾಗಿದ್ದು ಏಕೆ. HYV ಬೀಜಗಳಿಗೆ ಖಚಿತ ನೀರು ಬೇಕು, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಈಗಾಗಲೇ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಅವು ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಹುಪಾಲು ರೈತರು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಲಾಭ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಈ ಅಂತರ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಣಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಈಗ ನೀರಾವರಿ ಏಕೆ (2015). ಖಚಿತ ನೀರಾವರಿ ಇಲ್ಲದ ಹೊಲ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ದುರ್ಬಲ ಮುಂಗಾರು ಅದರ ಇಳುವರಿ ಮತ್ತು ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಹೊಡೆತ ನೀಡಬಹುದು. PMKSY (1 ಜುಲೈ 2015) "Har Khet Ko Pani" ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ. Per Drop More Crop ಹನಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಪರಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ 55% ಸಹಾಯಧನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಣಾಮಗಳು. ಫಲಿತಾಂಶಗಳು 2025-26 ರಲ್ಲಿ 376.56 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ದಾಖಲೆ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂದಿನ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭವನ್ನು ಹಳೆಯ Green Revolution ಪ್ರದೇಶದಾಚೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು.

Mains lens: ನಮಗೆ ಎರಡನೇ Green Revolution ಬೇಕೇ?

1. ಮೊದಲನೆಯದು ಬಿಟ್ಟುಹೋದದ್ದು. ಇದು ನೀರಾವರಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತು. ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಎಣ್ಣೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಲಾಭ ಸಿಕ್ಕಿತು.

Mains ಉತ್ತರದ map: ಎರಡನೇ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ

2. ಹೊಸ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಅತಿಯಾದ ಬಳಕೆ ಅಂತರ್ಜಲ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಬೇಡುವ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವುದು ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಕಷ್ಟ.

3. ಎರಡನೇ ಕ್ರಾಂತಿ ಏನರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸಬಹುದು.

  • ಮಳೆಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಅಲ್ಲಿ ಇಳುವರಿ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.
  • ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಎಣ್ಣೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಸಿರಿಧಾನ್ಯಗಳು, ಇವು ಕಡಿಮೆ ನೀರು ಬಳಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತವೆ.
  • Micro irrigation ಮತ್ತು ನೀರು ಉಳಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು.
  • ಹೊಸ ಬೀಜಗಳು ಶಾಖ, ಬರ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹವು.

ಉತ್ತಮ ತೀರ್ಮಾನ: ಮೊದಲ Green Revolution ಭಾರತವನ್ನು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ದೇಶವಾಗಿಸಿತು. ಮುಂದಿನದು ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೊಳಗೊಳ್ಳುವಂತಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು. ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಖಾಲಿ ಮಾಡದೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು.

Mains ಅಭ್ಯಾಸ: ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು

ಇವು ನಾವು ಬರೆದ practice questions, past papers ಅಲ್ಲ. ಪ್ರತಿ exam ನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಈ module ನ PYQ panel ನಲ್ಲಿವೆ.

ಕೋನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಒಳಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು
Evaluate Critically evaluate the Green Revolution in India. 1966 ರಿಂದ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ HYV ಬೀಜಗಳು ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಏರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಶ್ರೇಯ ನೀಡಿ. ನಂತರ ಅದು ಕೆಲವೇ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೈತರು ಹೊರಗುಳಿದಿದ್ದನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡಿ.
Water Why is micro-irrigation central to sustainable agriculture? Discuss with reference to PMKSY. Per Drop More Crop ಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು 110.92 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. ನಂತರ 55% ಮತ್ತು 45% ಸಬ್ಸಿಡಿ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ.
Way forward Is a second Green Revolution needed? What should it look like? ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಎಣ್ಣೆಕಾಳುಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳದ ದಾಖಲೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬದಲಾವಣೆಯ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿ. ನಂತರ ಗಮನ ಪೂರ್ವ ಭಾರತ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ದಕ್ಷತೆಯ ಮೇಲಿರಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸಿ.

ಈ ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸಬೇಕು: ಪ್ರತಿ ಉತ್ತರವು ಏನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಬೇಕು, ನಂತರ ಮೇಲಿನ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಏಕೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಾರಿ ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಸಬೇಕು.

Quick revision

  • ಭಾರತವು 1966 ರಿಂದ Green Revolution ಅನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಇದರ ಮೂಲ ಅಂಶ high-yielding variety (HYV) seeds ಆಗಿತ್ತು.
  • Punjab, Haryana ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ UP ದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಏರಿತು, ಆದರೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ರೈತರು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ.
  • 2025-26 ರಲ್ಲಿ (third advance estimates, ಮೇ 2026), ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ದಾಖಲೆಯ 376.56 million tonnes ತಲುಪಿತು, ಇದು 5.3% ಹೆಚ್ಚಳ.
  • ಇದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ 154.02, ಗೋಧಿ 120.66 ಮತ್ತು ದಾಖಲೆಯ ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ 55.09 million tonnes, ಎಣ್ಣೆಕಾಳು 43.06 ತಲುಪಿತು.
  • ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ 2013-14 ರ 265.0 million tonnes ರಿಂದ 2025-26 ರ 376.56 ಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದಿದೆ.
  • PMKSY ಅನ್ನು 1 July 2015 ರಂದು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು; ಇದು AIBP, Har Khet Ko Pani, watershed development ಮತ್ತು Per Drop More Crop ಅನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನೀರಾವರಿ ಈಗ 110.92 lakh hectares ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ನಿವ್ವಳ ಬಿತ್ತನೆ ಪ್ರದೇಶದ ಸುಮಾರು 7.98%. ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ 55% ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ 45% ಸಹಾಯಧನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
  • 2022-23 ರಿಂದ Per Drop More Crop PM-RKVY ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
  • National Mission on Natural Farming (Cabinet, 25 November 2024, ₹2,481 crore) ಗುರಿ: 1 crore farmers ಮತ್ತು 7.5 lakh ha ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಸಾಯನಿಕ-ಮುಕ್ತ ಕೃಷಿಗೆ ತರುವುದು; ಇದು BPKP (2019-20) ಅನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
  • Green Revolution 1965-67 ಆಹಾರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿತ್ತು: Borlaug ಅವರ ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಗೋಧಿ, 1966 ರಲ್ಲಿ 18,000 ಟನ್ ಬೀಜ ಆಮದು, APC (CACP) ಮತ್ತು FCI 1965 ರಲ್ಲಿ, 1968 ರಲ್ಲಿ IR 8 ಅಕ್ಕಿ.
  • ಗುಪ್ತ ವೆಚ್ಚಗಳು: soil nutrient mining, ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ groundwater, ನೀರು ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಲವಣೀಕರಣ, Phalaris minor, ಬೇಳೆಕಾಳು ಲಭ್ಯತೆಯ ಇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಿರುವ TFP.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೊಂದಲಗಳು ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷಾ ಬಲೆಗಳು:

Green Revolution ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ: ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಕಾರ್ಡ್
  • Green Revolution ನ ಆರಂಭಿಕ ದೊಡ್ಡ ಲಾಭ ಗೋಧಿ ಯಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು, ಅಕ್ಕಿಯಲ್ಲಲ್ಲ.
  • Per Drop More Crop ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನೀರಾವರಿಯ ಬಗ್ಗೆ; Har Khet Ko Pani ಪ್ರತಿ ಹೊಲಕ್ಕೂ ನೀರು ತಲುಪಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ.

Check yourself

Exam-style questions on this chapter. Pick an answer to see the explanation. 0 of 9 answered

  1. ಭಾರತದಲ್ಲಿ Green Revolution ತಂತ್ರದ ಮೂಲ ಅಂಶ ಹೀಗಿತ್ತು:

  2. Green Revolution ಕುರಿತ ಈ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. 2. ಇದರ ಯಶಸ್ಸು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ Punjab, Haryana ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿತ್ತು. 3. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ರೈತರು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇದರಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆದವು. ಮೇಲೆ ನೀಡಿರುವ ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು/ಯಾವವು ಸರಿಯಾಗಿದೆ/ಸರಿಯಾಗಿವೆ?

  3. Third Advance Estimates ಪ್ರಕಾರ, 2025-26 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಸುಮಾರು ಎಷ್ಟು?

  4. ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೃಷಿ ಸಿಂಚಾಯಿ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಲ್ಲ?

  5. Per Drop More Crop ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಿಗೆ micro irrigation ಸಬ್ಸಿಡಿ ಎಷ್ಟು ಎಂದರೆ:

  6. Assertion (A): ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ 2025-26ರಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗಿನ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿತ್ತು. Reason (R): 2025-26ರಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳದ ಉತ್ಪಾದನೆ ದಾಖಲೆಯ 55.09 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ತಲುಪಿತು.

  7. National Mission on Natural Farming ಕುರಿತ ಈ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. ಇದನ್ನು 2024ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸಂಪುಟ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಅನುಮೋದಿಸಿತು. 2. ಇದರ ಗುರಿ 1 ಕೋಟಿ ರೈತರನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿಗೆ ತರುವುದು. ಮೇಲೆ ನೀಡಲಾದ ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು/ಯಾವವು ಸರಿಯಾಗಿದೆ/ಇವೆ?

  8. ಈ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: 1. Agricultural Prices Commission ಮತ್ತು Food Corporation of India ಎರಡನ್ನೂ 1965ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 2. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಮೊದಲ ಹೆಚ್ಚು ಇಳುವರಿ ನೀಡುವ ಗೋಧಿ ತಳಿಗಳು International Rice Research Institute, ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬಂದವು. ಮೇಲೆ ನೀಡಲಾದ ಹೇಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು/ಯಾವವು ಸರಿಯಾಗಿದೆ/ಇವೆ?

  9. Green Revolution ನ ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲ್ಪಡುವ Phalaris minor ಎಂದರೆ:

Mains answer practice

Write your answer first, then open the points a good answer should cover.

  1. Green Revolution ನ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿ. 'ಎರಡನೇ Green Revolution' ಯಾವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು? (250 ಪದಗಳು)

    Show answer points
    • 1966ರಿಂದ; HYV ಬೀಜಗಳು + ನೀರು + ಗೊಬ್ಬರ
    • ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು; ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ, ಪಶ್ಚಿಮ UP
    • ಹೆಚ್ಚಿನ ರೈತರು/ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೊರಗುಳಿದವು; ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು
    • ಇಂದು: 2025-26ರಲ್ಲಿ 376.56 Mt ಆಹಾರಧಾನ್ಯ
    • ನೀರು: PMKSY 2015; micro irrigation 7.98% NSA
    • ಎರಡನೇ GR: ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ/ಪೂರ್ವ ಭಾಗ, ಬೇಳೆಕಾಳು/ಎಣ್ಣೆಕಾಳು/ಸಿರಿಧಾನ್ಯ, ಹವಾಮಾನ-ಸಹಿಷ್ಣು ಬೀಜಗಳು
  2. Green Revolution ನಂತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಬಹುದೇ? ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅದರ ಭರವಸೆ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ. (150 ಪದಗಳು)

    Show answer points
    • Green Revolution ಖರೀದಿಸಿದ ಒಳಸುರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಏರುತ್ತಿರುವ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
    • ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್ ಅನ್ನು ವಿವರಿಸಿ (25 ನವೆಂಬರ್ 2024, ₹2,481 ಕೋಟಿ, 1 ಕೋಟಿ ರೈತರು, 7.5 ಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್).
    • ಲಾಭಗಳನ್ನು (ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚ, ಮಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ, ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ) ಅಪಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ (ಇಳುವರಿ ಇಳಿಕೆ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಬೆಂಬಲ) ತೂಗಿ ನೋಡಿ.
    • ಮಿಶ್ರ ತಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿ: ಸಂಶೋಧನೆ, ಹಂತ ಹಂತದ ವಿಸ್ತರಣೆ, micro irrigation ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ.
  3. 'ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿತು, ಆದರೆ ಹೊಸ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.' ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ. (250 ಪದಗಳು)

    Show answer points
    • ಹಿನ್ನೆಲೆ: 1965-67ರ ಬರಗಾಲ, PL-480 ಅವಲಂಬನೆ, ಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮಿತಿ ತಲುಪಿದ್ದು. HYV ಪ್ಯಾಕೇಜ್, APC ಮತ್ತು FCI 1965.
    • ಲಾಭಗಳು: 1967-68ರ ವೇಳೆಗೆ ಗೋಧಿ 12 ರಿಂದ 17 mt ಆಯಿತು, ಆಹಾರ ಸ್್ವಾವಲಂಬನೆ ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು, buffer stocks ರಚನೆಯಾಯಿತು, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಬಡತನ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು.
    • ಸಮಸ್ಯೆಗಳು: ಬೆಳೆ ಪಕ್ಷಪಾತ (ಬೇಳೆಕಾಳು 56 g ನಿಂದ 32 g/ದಿನಕ್ಕೆ ಇಳಿಕೆ), ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಸಮಾನತೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಪೋಷಕಾಂಶ ಸವಕಳಿ, ಅಂತರ್ಜಲ ಇಳಿಕೆ, ನೀರು ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ, Phalaris minor, TFP ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಧಾನ.
    • ಮುಂದಿನ ದಾರಿ: ಸಮತೋಲಿತ ರಸಗೊಬ್ಬರ, ನೀರು ಉಳಿತಾಯ, ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ, ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಸಂಶೋಧನೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕೃಷಿ.

Previous year questions

Previous year questions for UPSC CSE will appear here once each one is checked word for word against the official question paper.

Learn with AI

A tutor that asks instead of telling, a partner that argues the other side, and this chapter told through your own district.

Tell the tutor what you are stuck on. It will guide you with questions and give the answer after a few tries.

Frequently asked questions

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು?

1965-66 ಮತ್ತು 1966-67ರ ಬರಗಾಲದ ನಂತರ, ಭಾರತ 1966ರಿಂದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ high-yielding variety ಬೀಜಗಳಿದ್ದವು.

ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳೇನು?

ಇದು ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳಿಗಿಂತ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಭತ್ತಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿತು. ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ರೈತರ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲಕ್ಕೆ ಒತ್ತಡ ತಂದಿತು. ಬಹುತೇಕ ರೈತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಲಾಭವಾಗಲಿಲ್ಲ.

2025-26ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಎಷ್ಟಿತ್ತು?

Third Advance Estimates (ಮೇ 2026) ಪ್ರಕಾರ, ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ದಾಖಲೆಯ 376.56 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಇದು 2024-25ಕ್ಕಿಂತ 5.3% ಹೆಚ್ಚು.

PMKSY ಯ ಘಟಕಗಳು ಯಾವುವು?

Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana ಅನ್ನು 2015ರ ಜುಲೈ 1ರಂದು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳಿವೆ: AIBP, Har Khet Ko Pani, Watershed Development ಮತ್ತು Per Drop More Crop.

ಈ module ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು: Agriculture

Official sources

ಈ chapter ನ ಸತ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಅಧಿಕೃತ ಮೂಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗಿದೆ.

  1. NIOS Geography (316), Chapter 22: Land use and agriculture
  2. PIB: Third Advance Estimates of crop production 2025-26 (27 May 2026)
  3. PIB: Record food and horticulture output (27 March 2026) and holdings release (3 March 2020)
  4. PIB backgrounder: Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana (30 June 2026)
  5. PIB (Agriculture): Lok Sabha reply on PKVY and the National Mission on Natural Farming, 10 December 2024
  6. IGNOU (eGyanKosh): Rural Development, Agrarian Issues, Unit 3: Green Revolution