Module 7 · 18 min read · Free chapter
ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: carrying capacity, footprints ಮತ್ತು circular economy
Sustainable development ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರದೆ ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. Ecological footprints ನಾವು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬಳಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಅಳೆಯುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪುನರುತ್ಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಮಾನವಕುಲ ಈಗ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು Earth Overshoot Day ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. Circular economy 'take, make, dispose' ಬದಲಿಗೆ reuse, repair ಮತ್ತು recycling ಅನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ವಸ್ತುಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.
ಶೂನ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸೋಣ: ರೈತ ಮತ್ತು ಬಾವಿ
ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯ ಬಾವಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ನೂರು ಬಕೆಟ್ ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಹಳ್ಳಿ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎಂಬತ್ತು ಬಕೆಟ್ ತೆಗೆದರೆ, ಬಾವಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ನೂರ ಐವತ್ತು ತೆಗೆದರೆ, ಕೆಲವು ವರ್ಷ ನೀರು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಸರಳ ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ sustainable development ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲ್ಪನೆ ಅಡಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಸಂಪನ್ಮೂಲವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕಾದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ತುಂಬಿಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೆಗೆಯಬಾರದು. ಪ್ರಕೃತಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುರಿಯಬಾರದು. ಎರಡನೇ ದಾರಿ ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಭವಿಷ್ಯದಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಇಂದಿನ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಕೆಟ್ ತೆಗೆಯುವ ಹಳ್ಳಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅರಣ್ಯ, ಮೀನು, ಅಂತರ್ಜಲ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಅವು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಆಹಾರ, ಮನೆ, ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಬೇಕು.
ಈ ಅಧ್ಯಾಯ sustainable development ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದು ಏಕೆ ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ carrying capacity ಮತ್ತು absorptive capacity ಸೇರಿವೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಆ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಇದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ecological footprint, green accounting ಮತ್ತು circular economy ಯಂತಹ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಇದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆಯ್ಕೆಗಳಿಗೆ ಏನು ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Sustainable development ಎಂದರೇನು
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ 1987ರ Brundtland Report ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ: ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರದೆ, ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಆ ವರದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಶೃಂಗಸಭೆಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು Stockholm, Rio and SDGs ಕುರಿತ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅದರೊಳಗಿನ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು ಅಗತ್ಯಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಬಡವರ ಮೂಲಭೂತ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಇವು ಮೊದಲು ಬರಬೇಕು. ಎರಡನೆಯದು ಮಿತಿಗಳು. ಪರಿಸರ ಇಂದಿನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪೂರೈಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಂದರೆ "ಬೆಳವಣಿಗೆ ಬೇಡ" ಎಂದಲ್ಲ; ಅದು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ.
ಮೂರು ಸ್ತಂಭಗಳು. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಗುರಿಗಳಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ. ಹಣ ಗಳಿಸುವ ಆದರೆ ನದಿಯನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಯೂ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇನ್ನೂ ಬಲವಾದ ಚಿತ್ರಣ: ಒಳಗೊಂಡ ವೃತ್ತಗಳು. ಅನೇಕ ಪರಿಸರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಸಮಾಜದೊಳಗೆ, ಸಮಾಜವನ್ನು ಪರಿಸರದೊಳಗೆ ತೋರಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದು. ಈ ಕಲ್ಪನೆ ನಂತರ ವಿವರಿಸಲಾದ weak ಮತ್ತು strong sustainability ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಹೊರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ
ಹೊರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಹೊರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತನ್ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದೆ ಬೆಂಬಲಿಸಬಲ್ಲ ಗರಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪರಿಸರಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂದಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಈ ಮಿತಿಯ ಸಮೀಪ ಸಮತಟ್ಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು populations and communities ಕುರಿತ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೇಡಿಕೆ ಈ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದರೆ, ಪರಿಸರ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ.
ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಪರಿಸರ ಒಂದು sink ಆಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂದರೆ ಅದು ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ನದಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಒಳಚರಂಡಿ ನೀರನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು, ಮಣ್ಣು ಕೆಲವು ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದರೆ, ಮಾಲಿನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಾನವ ವಾಹಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಎರಡು ವಿಧಗಳು. ಮನುಷ್ಯರ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಮಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಜೀವಭೌತಿಕ ವಾಹಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂದರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬೆಂಬಲಿಸಬಲ್ಲ ಗರಿಷ್ಠ ಜನಸಂಖ್ಯೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾಹಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಜೀವನಮಟ್ಟ, ಮೂಲ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಂಚಿಕೆ ಕೂಡ ಬೇಕು.
ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಿತಿ ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಹಸಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೂ ಭೂಮಿ ಆಹಾರ ನೀಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಂತಹ ಜಗತ್ತು ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿರ ಮಿತಿ ಆಹಾರ, ನೀರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ಮೂಲ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು. ಅಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆಯೇ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.
ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಲು ನಮ್ಮನ್ನು ತಳ್ಳುವ ಅಂಶಗಳು
ಎರಡು ಒತ್ತಡ, ಎರಡು ಜಗತ್ತು. ಪರಿಸರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಅನೇಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನೀರು, ಭೂಮಿ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮಾನದಂಡಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
ಎರಡೂ ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಕೇವಲ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದು ಸುಲಭ. ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆ ಬಡವರ ಬಳಕೆಗಿಂತ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಸಬಹುದು. ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನ, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಬಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಏರುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅರಣ್ಯ, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಬಹುದು.
ಸರಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನ: I = P × A × T. ಪರಿಸರಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪರಿಸರದ Impact ಅನ್ನು Population, Affluence (ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆ) ಮತ್ತು Technology (ಬಳಕೆಯ ಪ್ರತಿ ಘಟಕದ ಪರಿಣಾಮ) ಇವುಗಳ ಗುಣಲಬ್ಧವಾಗಿ ಆಗಾಗ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮೀಕರಣ ತೋರಿಸುವುದು, ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕವಾದರೂ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಸ್ವಚ್ಛ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೂ ಕಡಿಮೆ ಹಾನಿಯೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಲ್ಲದು.
ಮಿತಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ಏನಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅತಿಬಳಕೆ ಮತ್ತು absorptive capacity ಮೀರಿದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟ, ಮಣ್ಣಿನ ಸವೆತ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಪ್ರವಾಹ ಹಾಗೂ ಬರಗಾಲಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸುಸ್ಥಿರ ಮಾದರಿಗಳಿಂದ ಹದಗೆಡುವ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಘಾತಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಬಡವರ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಪರಿಸರ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡವಾಳ: ದುರ್ಬಲ ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಸುಸ್ಥಿರತೆ
ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಬಂಡವಾಳ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಕಾಡುಗಳು, ಮೀನು ಸಂಪತ್ತು, ಮಣ್ಣು, ನೀರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡವಾಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಹಣದಂತೆ ಇದು ವಾರ್ಷಿಕ "ಬಡ್ಡಿ" ನೀಡುತ್ತದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮರದ ಉತ್ಪನ್ನ, ಮೀನು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ನೀರು. ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಕರಗಿಸದೆ ಬಡ್ಡಿಯ ಮೇಲೆ ಬದುಕುವುದೇ ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನ.
ದುರ್ಬಲ ಸುಸ್ಥಿರತೆ. ದುರ್ಬಲ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯವಾದುದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಬಂಡವಾಳದ ಒಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹ. ಒಂದು ಕಾಡನ್ನು ಕಡಿದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯದ ಶಾಲೆ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಖಾನೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ, ಒಟ್ಟು ಬಂಡವಾಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಯಂತ್ರಗಳು, ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ಬದಲಿಸಬಹುದು.
ಬಲವಾದ ಸುಸ್ಥಿರತೆ. ಬಲವಾದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡವಾಳ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮತ್ತು ಬದಲಿಸಲಾಗದು. ಓಜೋನ್ ಪದರ, ಸ್ಥಿರ ಹವಾಮಾನ ಅಥವಾ ಅಳಿದುಹೋದ ಜೀವಿ ಪ್ರಭೇದವನ್ನು ಯಾವ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೂ ಬದಲಿಸಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ವಂತ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಹಣದ ಲೆಕ್ಕ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ.
ನೀತಿಗೆ ಈ ಚರ್ಚೆ ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ದುರ್ಬಲ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬೇರೆಡೆ ಪರಿಹಾರ ನೆಡುತೋಪು ಮಾಡಿದರೆ ಹೆದ್ದಾರಿಗಾಗಿ ಕಾಡು ಕಡಿಯುವುದು ಸರಿಯೆನಿಸಬಹುದು. ಬಲವಾದ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಳೆಯ ಕಾಡು ಅಥವಾ ಪ್ರಮುಖ ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಲಾಗದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಬಹುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ತಿರುಗಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಅನೇಕ ಚರ್ಚೆಗಳ ಮೂಲವೇ ಈ ಚರ್ಚೆ. ಅರಣ್ಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅರಣ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ಅಳತೆ: ಪರಿಸರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ
ಪರಿಸರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು. ಪರಿಸರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ನಗರ ಅಥವಾ ದೇಶ ತನ್ನ ಬಳಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತ್ಯಾಜ್ಯ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್, ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ಜೈವಿಕವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಉತ್ಪಾದಕ ಪ್ರದೇಶ ಜೈವಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (biocapacity) ದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಜೈವಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾದರೆ, ಆ ಜನಸಮುದಾಯ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಮೀರಿ ಬದುಕುತ್ತಿದೆ, ಅದು "ಪರಿಸರ ಕೊರತೆ".
ಕಾರ್ಬನ್ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು (Carbon and water footprints). carbon footprint ಒಂದು ಚಟುವಟಿಕೆ, ಉತ್ಪನ್ನ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ. water footprint ಬಳಸುವ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ, ಆಹಾರ ಬೆಳೆಯಲು ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ "ಗುಪ್ತ" ನೀರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ. ಈ ಸಾಧನಗಳು ಜನರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆಗಳ ಪರಿಸರ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನೋಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ.
GDP ಏಕೆ ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. Gross Domestic Product ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡವಾಳದ ನಷ್ಟವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದೇಶ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಮರವನ್ನು ಮಾರಿದರೆ, ಅದರ ಸಂಪತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಈ ವರ್ಷ GDP ಏರುತ್ತದೆ. ವಿಪತ್ತಿನ ನಂತರದ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಕೆಲಸವೂ GDP ಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಏನೂ ಗಳಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಹಸಿರು GDP ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ. green accounting ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯದಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸವಕಳಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಹಾನಿಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಳೆದು ಈ ಲೋಪವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ green GDP ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸುಸ್ಥಿರವೇ ಎಂಬುದರ ನಿಜವಾದ ಚಿತ್ರಣ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ನದಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಣದ ಮೌಲ್ಯ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದೇ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ.
Circular economy: loop ಮುಚ್ಚುವುದು
ರೇಖೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ. ಇಂದಿನ ಬಹುತೇಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳು linear ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ: ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು take ಮಾಡಿ, ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು make ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳನ್ನು use ಮಾಡಿ ಮತ್ತು throw them away ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾದರಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದವು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳವಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ಕಸದ ರಾಶಿ ಮತ್ತು ಖಾಲಿಯಾದ ಗಣಿಗಳು ತೋರಿಸುವಂತೆ, ಈ ಎರಡೂ ಊಹೆಗಳು ತಪ್ಪು.
ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಲ್ಪನೆ. circular economy ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಾಲ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬಾಳಿಕೆ ಬರುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು repaired, reused ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ recycled ಮಾಡಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜೀವಿಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ, ಜೀವರಾಸಾಯನಿಕ ಚಕ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವ ಪೋಷಕಾಂಶ ಚಕ್ರಗಳಂತೆ.
ಇದು ಏಕೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಹೊಸ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಮರ ಕಡಿಯುವ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಸದ ರಾಶಿಗಳಿಗೆ ಸೇರುವ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಶಕ್ತಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. ದುರಸ್ತಿ, ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಭಾರತದ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.

ಭಾರತ ಇದರತ್ತ ಹೇಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. Extended Producer Responsibility (EPR) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಾವು ಮಾರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆ ಉತ್ಪಾದಕರದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈಗ ಭಾರತದಲ್ಲಿ plastic packaging, e-waste ಮತ್ತು batteries ಗಾಗಿ EPR ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ಇವನ್ನು solid waste ಮತ್ತು plastic ಕುರಿತ chapter ಮತ್ತು special wastes ಕುರಿತ chapter ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. Waste-to-energy, ಒದ್ದೆ ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಿದ ನಿರ್ಮಾಣ ಅವಶೇಷಗಳು ಇತರ ಚಕ್ರಾಕಾರ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ.
ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭಾರತ
ಭಾರತದ ಸಂದಿಗ್ಧತೆ. ಭಾರತ ನೂರಾರು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ಬಡತನದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಬೇಕು, ಮನೆ, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕಾಡು, ನದಿ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲು ಬೆಳೆದು ನಂತರ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಭಾರತ ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ.
Decoupling. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಲ್ಪನೆ decoupling: ಪ್ರತಿ ಯೂನಿಟ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಕಡಿಮೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಸಿ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ, energy efficiency, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಕೃಷಿ ಎಲ್ಲವೂ decoupling ಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ಇಂಧನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು clean energy ಕುರಿತ chapter ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಜೀವನಶೈಲಿ ಮುಖ್ಯ. ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಜೀವನಶೈಲಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಮಿಷನ್ ಜನರನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಬಳಸಲು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಅದರ green credit ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗಿಡ ನೆಡುವಂತಹ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಭಾರತದ climate missions ಕುರಿತ chapter ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ತಲಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ. ಇದರಿಂದ ಉಳಿದಿರುವ ಜಾಗತಿಕ "environmental space" ಅನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು ಎಂಬ ನೈತಿಕ ವಾದ ಭಾರತಕ್ಕಿದೆ.
ಜಾಗತಿಕ ಗುರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ. Sustainable Development Goals ಈ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ 17 ಗುರಿಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯಿಂದ ಸಾಗರ ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳ ರಕ್ಷಣೆವರೆಗೆ ಇವು ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ. ಪ್ರಗತಿ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಸ್ತೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಅಥವಾ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನವನ್ನು ಮೂರು ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅಳೆಯಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರೂಪಿಸುವ ಗ್ರಹೀಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನು environmental ethics ಮತ್ತು justice ಕುರಿತ chapter ನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Mains lens: sustainable development ಕುರಿತ ಮೂರು ಜೀವಂತ ಚರ್ಚೆಗಳು
1. ಹೆಚ್ಚು ಜನರೋ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು consumption ಏ? ಪರಿಸರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಂದು ಒಂದು ನೋಟ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅವರಿಗೆ ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ನೋಟ ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣ ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ consumption ಮತ್ತು production ಎನ್ನುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು energy ಮತ್ತು materials ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ಒತ್ತಡಗಳು ನಿಜ; ಅದಕ್ಕೇ ಈ ಚರ್ಚೆ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಉತ್ತಮ ಉತ್ತರ ಒಂದು ಕಡೆಯನ್ನೇ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಿನ footprint, ಬಡ ದೇಶದ ಮಗುವಿಗಿಂತ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಬಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಡು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಹಾರ ಎರಡೂ ಬೇಕು: ಶ್ರೀಮಂತ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು consumption ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು; ಬಡ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜೀವನಮಟ್ಟ ಏರಿಸುವುದು.
2. Weak ಅಥವಾ strong sustainability? Weak sustainability ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾಗದಿದ್ದರೆ, ಕಾಡಿನಂತಹ natural capital ಅನ್ನು ರಸ್ತೆ, ಕಾರ್ಖಾನೆಯಂತಹ human-made capital ಬದಲಿಸಬಹುದು. Strong sustainability ಹೇಳುತ್ತದೆ: ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮಳೆಕಾಡು ಅಥವಾ ಸ್ಥಿರ ಹವಾಮಾನದಂತಹ ಕೆಲವು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಗೂ ಬದಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರ ಗಣಿ ಅಥವಾ ಹೆದ್ದಾರಿಗಾಗಿ ಕಾಡು ಕಡಿಯಬೇಕೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Weak sustainability ಬೆಂಬಲಿಗರ ವಾದ: ಬಡ ದೇಶಗಳು ಕೆಲವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಶಾಲೆ, ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. Strong sustainability ಬೆಂಬಲಿಗರ ಉತ್ತರ: ಒಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಾಶವಾದರೆ, ಹಣದಿಂದ ಅದರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ತರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮತೋಲಿತ Mains ಉತ್ತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ weak sustainability ಮತ್ತು ಬದಲಿ ಇಲ್ಲದ critical natural capital ಗೆ strong sustainability ಬಳಸುತ್ತದೆ.
3. GDP ತಪ್ಪಾದ scoreboard ಆಗಿದೆಯೇ? ಕಡಿದ ಕಾಡಿನ ಮರ ಮಾರಾಟವನ್ನು GDP income ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಸರ ಅನಾಹುತವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲು ಖರ್ಚಾದ ಹಣವನ್ನೂ growth ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದು ದೇಶ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರ ಮಣ್ಣು, ನೀರು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ನಿಜವಾದ ಸಂಪತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಬಹುದು.
ಕೆಲವು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹಸಿರು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ (green accounting) ಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತಿನ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಇಂತಹ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನೀತಿ ನಿರೂಪಕರು ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಹುದು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Mains ನಲ್ಲಿ, ಹಸಿರು ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ GDP ಯ ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲ, alongside GDP ಯ ಜೊತೆಗೆ ಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸಿ. ಆಗ ಮರೆಯಾಗಿರುವ ನಷ್ಟಗಳು budgets ಮತ್ತು plans ನಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ.
ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ: ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪರಿಸರ paper ನ ಇಡೀ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಛತ್ರಿಯಂತಹ ಕಲ್ಪನೆ. ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ, ಹವಾಮಾನ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು Mains question ಅನ್ನು ಈ ಮೂರು ಚರ್ಚೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಬಹುದು.
Mains lens: ಎರಡು ವಿಧದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ವಿಧಾನ
ವಿಧ 1: "ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ" (Mains ಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ). ಉದಾಹರಣೆ: "carrying capacity ಮತ್ತು absorptive capacity ವಿವರಿಸಿ. ಸಾಮಾಜಿಕ carrying capacity, biophysical carrying capacity ಗಿಂತ ಏಕೆ ಕಡಿಮೆ?"
- ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: carrying capacity ಅನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ: ಒಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ಬೆಂಬಲಿಸಬಲ್ಲ ಗರಿಷ್ಠ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ.
- ವಿವರಣೆ, absorptive capacity: ಇದು ಪರಿಸರವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನದಿಯು ಒಳಚರಂಡಿಯನ್ನು ವಿಘಟಿಸುವುದು.
- ವಿವರಣೆ, ಎರಡು ವಿಧಗಳು: biophysical carrying capacity ಎಂದರೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ. ಸಾಮಾಜಿಕ carrying capacity ಕಡಿಮೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಘನತೆಯ ಬದುಕು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ವಿವರಣೆ, ಭಾರತೀಯ ಉದಾಹರಣೆ: ಜನಸಂದಣಿಯ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪಟ್ಟಣ ಅಥವಾ ನಗರದ ನದಿಯನ್ನು ಬಳಸಿ, ಯಾವುದೇ ಮಿತಿಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ.
- ತೀರ್ಮಾನ: ಯೋಜನೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ carrying capacity ಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಬದುಕುಳಿಯುವುದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅಲ್ಲ.
ವಿಧ 2: "ಒಂದು ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ" (Essay ಮತ್ತು GS). ಉದಾಹರಣೆ: "The Earth provides enough to satisfy every man's needs, but not every man's greed."
- ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ: ಈ ಸಾಲು ಸೀಮಿತವಾದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ದುರಾಸೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ.
- ವಿವರಣೆ, ಕಲ್ಪನೆ: ಇದನ್ನು 1987 ರ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿ. ಭವಿಷ್ಯದ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಅಗತ್ಯ ಪೂರೈಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು ಎಂದು ಅದು ಕೇಳುತ್ತದೆ.
- ವಿವರಣೆ, ಸಾಕ್ಷ್ಯ: ಎರಡೂ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಳಕೆ.
- ವಿವರಣೆ, ಪರಿಹಾರಗಳು: circular economy, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್, e-waste ಮತ್ತು batteries ಗೆ ಉತ್ಪಾದಕರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ವ್ಯರ್ಥ ಮಾಡುವ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ.
- ತೀರ್ಮಾನ: ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಷ್ಟೇ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ.
ಬೇರೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ GS-III (ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆ), GS-IV (ಮಿತವ್ಯಯ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಕಾಳಜಿಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು) ಮತ್ತು Essay ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಪರಿಸರ ಉತ್ತರದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಇದರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ.
Mains ಅಭ್ಯಾಸ: ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಆರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು
ಇವು ನಾವು ಬರೆದ ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲ. ಪ್ರತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಈ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ನ PYQ ಫಲಕದಲ್ಲಿವೆ.
| ಕೋನ | ಪ್ರಶ್ನೆ | ಹೇಗೆ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು |
|---|---|---|
| ಪರಿಕಲ್ಪನೆ | carrying capacity ಮತ್ತು absorptive capacity ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. ಭೌತಿಕ carrying capacity ಗಿಂತ ಸಾಮಾಜಿಕ carrying capacity ಏಕೆ ಕಡಿಮೆ? | ಅಂತರ್ಜಲ ಮತ್ತು ನದಿಗಳಂತಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ. quality of life ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. |
| ಆರ್ಥಿಕತೆ | "GDP ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪತ್ತಿನ ನಷ್ಟವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಬಹುದು." ಭಾರತದಲ್ಲಿ green accounting ಗಾಗಿನ ವಾದವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ. | natural capital ಮತ್ತು ಅದರ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. ಅರಣ್ಯ ಕಡಿತದ ಉದಾಹರಣೆ, ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ. |
| ಚರ್ಚೆ | weak ಮತ್ತು strong sustainability ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ. ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಬಳಕೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಯಾವುದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು? | substitutability ಮತ್ತು critical natural capital ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ. ಪರಿಹಾರಾತ್ಮಕ ಸಸಿನೆಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿ ಸಮತೋಲನದ ಪರವಾಗಿ ವಾದಿಸಿ. |
| ಉದ್ಯಮ | circular economy ಭಾರತಕ್ಕೆ ತನ್ನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದು? | linear ಮತ್ತು circular ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ. EPR ನಿಯಮಗಳು, ಅನೌಪಚಾರಿಕ recyclers ಮತ್ತು construction debris ಬಳಸಿ, ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. |
| ಸಮಾನತೆ | ಸುಸ್ಥಿರತೆಗೆ population ಬೆಳವಣಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಬೆದರಿಕೆಯೋ ಅಥವಾ high consumption ದೊಡ್ಡ ಬೆದರಿಕೆಯೋ? I = P × A × T ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ವಾದಿಸಿ. | ಪ್ರತಿ ಪದವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಬಡ ದೇಶಗಳ ತಲಾ consumption ಹೋಲಿಸಿ, technology ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿ. |
| Essay | "ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಭೂಮಿ ಪೂರೈಸಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ದುರಾಸೆಯನ್ನಲ್ಲ." | carrying capacity, consumption ಮತ್ತು footprints ಬಳಸಿ. decoupling, circular economy ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ತಂದು, ಭಾರತದ ಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿ. |
ಈ ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸುವುದು: ಪ್ರತಿ ಉತ್ತರವು ಮೊದಲು ಏನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಬೇಕು, ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಏಕೆ ಎಂದು ನೀಡಬೇಕು, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಾರಿ ಯೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಬೇಕು.
Quick revision
- Brundtland (1987): ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಳ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರದೆ ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು; needs ಮತ್ತು limits ಕಲ್ಪನೆಗಳು; ಮೂರು pillars.
- Carrying capacity (ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಪೂರೈಕೆ) ವಿರುದ್ಧ absorptive capacity (ತ್ಯಾಜ್ಯ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ); social carrying capacity < biophysical.
- ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣಗಳು: ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳು) + ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಳಕೆ (ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳು); I = P × A × T.
- Weak sustainability (ಬಂಡವಾಳ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು) ವಿರುದ್ಧ strong (ನಿರ್ಣಾಯಕ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಂಡವಾಳ).
- Ecological footprint ವಿರುದ್ಧ biocapacity; carbon ಮತ್ತು water footprints; green GDP ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ.
- Circular economy: reduce, reuse, repair, recycle; ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್, e-waste, batteries ಗಾಗಿ EPR.
- Decoupling: ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರತಿ ಯೂನಿಟ್ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಸಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ.