Module 9 · 12 min read · Free chapter
ಜನಸಂಖ್ಯಾ ರಚನೆ: ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ, ವಯಸ್ಸು, ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಇತರೆ
Population composition ಜನರನ್ನು ವಯಸ್ಸು, ಲಿಂಗ, ವಾಸಸ್ಥಳ, ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಕೆಲಸ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. Census 2011 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ sex ratio ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ 943 ಮಹಿಳೆಯರು ಇತ್ತು; ಇದು Kerala ದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಮತ್ತು Haryana ದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ. child sex ratio 919ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. age-sex pyramid ಒಂದು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ, ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಶೂನ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸೋಣ: ಜನರು ಯಾರು?
ಎರಡು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ 50,000 ಜನರಿರಬಹುದು, ಆದರೂ ಅವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳಿರುವ ಯುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿರಬಹುದು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಿರಬಹುದು.
ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಕಾರ್ಖಾನೆ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ವಲಸೆ ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪುರುಷರಿರಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರೈತರಿದ್ದು ಎಂದೂ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗದವರಿರಬಹುದು.
ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಂಯೋಜನೆ (population composition) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಲಿಂಗ, ವಯಸ್ಸು, ವಾಸಸ್ಥಳ, ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಉದ್ಯೋಗ, ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪಿನ ಮೂಲಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಜನಗಣತಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಇವನ್ನು ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿ, ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು.
ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟೇ ಅದರ ಸಂಯೋಜನೆಯೂ ಮುಖ್ಯ. ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳಿರುವ ದೇಶ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕು. ಹೆಚ್ಚು ವೃದ್ಧರಿರುವ ದೇಶ ಪಿಂಚಣಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಪುರುಷರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಪಾತ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಂಯೋಜನೆಯ ದತ್ತಾಂಶ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳು, ಮೀಸಲಾತಿ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯ ಯೋಜನೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. Prelims ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೇಳಲ್ಪಡುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಇವೂ ಸೇರಿವೆ.
ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ: ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕನ್ನಡಿ
ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (sex ratio) ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳು ಪ್ರತಿ 100 ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪುರುಷರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಜೈವಿಕವಾಗಿ ಹುಡುಗಿಯರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಹುಡುಗರು ಜನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಭಾರತ ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದ. ಜನಗಣತಿ 2011 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ 943 ಆಗಿತ್ತು. ಅಂದರೆ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು. ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಅತ್ಯಧಿಕ ಅನುಪಾತ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅದು 1,080 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ನಂತರ ತಮಿಳುನಾಡು ಇತ್ತು. ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಅನುಪಾತ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅದರ ನಂತರ ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಇದ್ದವು. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ, ಚಂಡೀಗಢ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅನುಪಾತ ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುವ ಅನೇಕ ಪುರುಷರು ಒಂದು ಕಾರಣ.
ಇನ್ನೂ ಆತಂಕಕಾರಿ ಅಂಶ ಮಕ್ಕಳ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (child sex ratio). ಇದು 0 ರಿಂದ 6 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 2011 ರಲ್ಲಿ ಇದು 919 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ವಲಸೆಯಿಂದ ಇದು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗದ ಕಾರಣ, ಗಂಡು ಮಗುವಿನ ಆದ್ಯತೆ (son preference) ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗ ಆಯ್ಕೆ ಗರ್ಭಪಾತ (sex-selective abortion) ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿತ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ಸರ್ಕಾರ ಲಿಂಗ ನಿರ್ಧಾರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಬೇಟಿ ಬಚಾವೋ, ಬೇಟಿ ಪಢಾವೋ ನಂತಹ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ.
ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಅಸಮತೋಲನದ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ವಧುಗಳ ಕೊರತೆಯಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗ ನ್ಯಾಯದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಸೂಚಕ.
ವಯಸ್ಸಿನ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಮಿಡ್
ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ age structure ಅಂದರೆ ವಯಸ್ಸಿನ ರಚನೆ, ಪ್ರತಿ ವಯೋಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಾರೆ: children (0–14 ವರ್ಷ), working-age ಜನಸಂಖ್ಯೆ (15–64 ವರ್ಷ) ಮತ್ತು elderly (65 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರು). ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವೇ ದೇಶದ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದನ್ನು age–sex pyramid ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು, ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನವರು ಇರುವ ಬಾರ್ ಚಾರ್ಟ್ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಆಕಾರ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. expanding ಪಿರಮಿಡ್ನ ಬುಡ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗ ಕಿರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಜನನ ದರ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಆಯುಷ್ಯ ಇರುವ ದೇಶಗಳ ಲಕ್ಷಣ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳು.
constrictive ಪಿರಮಿಡ್ನ ಬುಡ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕಿರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಜನನ ದರ ಇಳಿಯಲು ಶುರುವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಕಾರ. stable ಅಥವಾ declining ಪಿರಮಿಡ್ ಬಹುತೇಕ ನೇರ ಬದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕಿರಿದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಜಪಾನ್ನಂತಹ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಜನನ ದರ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಆಯುಷ್ಯದಿಂದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ವಯಸ್ಸಾಗಿದೆ.

dependency ratio ಅವಲಂಬಿತ ಗುಂಪುಗಳಾದ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರನ್ನು working-age ಗುಂಪಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಭಾರತದಂತೆ dependency ratio ಇಳಿದರೆ, ದುಡಿಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನರ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಉಳಿತಾಯ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಕ್ಷಿಣ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರ ಪಾಲು ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.
ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ವಯಸ್ಸಿನ ರಚನೆ ಯೋಜನಾಕಾರರಿಗೆ ಶಾಲೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಅಥವಾ ವೃದ್ಧರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು demographic dividend ವಾದದ ಆಧಾರ.
ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ–ನಗರ ವಾಸ
ಸಾಕ್ಷರತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಳತೆ. ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 7 ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸಾಕ್ಷರ ಎಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. Census 2011ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ದರ ಸುಮಾರು 74 ಶೇಕಡಾ ಆಗಿತ್ತು. ಪುರುಷರದು ಸುಮಾರು 82 ಶೇಕಡಾ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರದು ಸುಮಾರು 65 ಶೇಕಡಾ.
ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇರಳ ಸುಮಾರು 94 ಶೇಕಡಾದೊಂದಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ, ನಂತರ ಮಿಜೋರಾಂ, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾ ಇವೆ. ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ, ಸುಮಾರು 62 ಶೇಕಡಾ. ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನವೂ ಕಡಿಮೆ ಇವೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಾಕ್ಷರತೆ ನಗರ ಸಾಕ್ಷರತೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ, ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ Scheduled Tribe ಸಮುದಾಯಗಳ ಮಹಿಳೆಯರ ದರ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ.
ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 17 percentage points. ಇದು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ, ಮನೆಗೆಲಸ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಯ ದೂರದಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಏರಿದ್ದು, ಅಂತರ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರದ ಪ್ರಗತಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. 1951ರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ census ನಡೆದಾಗ, ಐದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭಾರತೀಯರು ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು.
ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟ, ಪ್ರೌಢ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಎರಡು ತಲೆಮಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಕಲಿಕೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಇನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸವಾಲಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
Residence ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು rural ಮತ್ತು urban ಎಂದು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. Census 2011ರ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 69 ಶೇಕಡಾ ಭಾರತೀಯರು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 31 ಶೇಕಡಾ ಪಟ್ಟಣ ಹಾಗೂ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಗೋವಾ, ತಮಿಳುನಾಡು, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಗರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚು. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.
Why it matters. ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣ ಆರೋಗ್ಯ, ಫಲವತ್ತತೆ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಕಡಿಮೆ ಫಲವತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಕೆಲಸ: ಯಾರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ?
ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ occupational structure ಜನರು ಜೀವನೋಪಾಯ ಹೇಗೆ ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. Census ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು workers ಮತ್ತು non-workers ಎಂದು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು main workers ಮತ್ತು marginal workers ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Main workers ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಆರು ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು. Marginal workers ಆರು ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು. 2011ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 40 ಶೇಕಡಾ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಕೆಲಸಗಾರರೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಯಿತು.
ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು sector ಪ್ರಕಾರ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿಯೂ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. Primary sector ರೈತರು, ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಪಶುಪಾಲನೆ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
Secondary sector ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮನೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. Tertiary sector ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರಿಗೆ, ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಇನ್ನೂ primary sector, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯದ ಪಾಲು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇದು ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.
ಈ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು underemployed ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳು ಬೆಳೆದಿವೆ, ಆದರೆ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲ.
ಅಧಿಕೃತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ work participation ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಅವರ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೆಲಸ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವೇತನರಹಿತ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮನೆಗೆಲಸ, ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಗುಡ್ಡಗಾಡು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆದಿವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರೇ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
Why it matters. ಕೃಷಿಯಿಂದ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತ. ಭಾರತದ ನಿಧಾನಗತಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು
ಭಾರತ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ಧರ್ಮಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.
2011ರ Census ಪ್ರಕಾರ, ಹಿಂದೂಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 80 ಪ್ರತಿಶತ ಇದ್ದರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಸುಮಾರು 14 ಪ್ರತಿಶತ ಇದ್ದರು. ನಂತರ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು (ಸುಮಾರು 2.3 ಪ್ರತಿಶತ), ಸಿಖ್ಖರು, ಬೌದ್ಧರು ಮತ್ತು ಜೈನರು ಇದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ನಂಬಿಕೆಗಳೂ ಇವೆ.
ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾದರಿಗಳಿವೆ. ಸಿಖ್ಖರು ಪಂಜಾಬ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಿಜೋರಂ ಮತ್ತು ಮೇಘಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಗೋವಾದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿದೆ.
ಬೌದ್ಧರು ಲಡಾಖ್, ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೈನರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.
ಮುಸ್ಲಿಮರು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು. ಅಸ್ಸಾಂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಕೇರಳ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾಲು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕುಟುಂಬದ ಭಾಗ. ಹಿಂದಿ, ಬಂಗಾಳಿ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ.
ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಾದ ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಸಂತಾಲಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಿ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಸಿನೋ-ಟಿಬೆಟನ್ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಬೋಡೊ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುರಿ (ಮೈತೈ) ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಎಂಟನೇ ಅನುಸೂಚಿ 22 ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.
Census ಇನ್ನೂ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 16.6 ಪ್ರತಿಶತ. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ಸುಮಾರು 8.6 ಪ್ರತಿಶತ ಇದ್ದಾರೆ.
ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ಮಧ್ಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿ ಗುಜರಾತ್ನಿಂದ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್ಗಢ, ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ. ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು.
ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಳಗೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಗುಂಪುಗಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಗುಂಪುಗಳು 75 ಇವೆ.
ಇವರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದು. ಇವರು ಬೇಟೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಕೃಷಿಯಂತಹ ಕೃಷಿಪೂರ್ವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಕ್ಷರತೆ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಿಂತಿದೆ ಅಥವಾ ಇಳಿಯುತ್ತಿದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಂಡಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳ ಜರಾವಾ ಮತ್ತು ಓಂಗೆ, ಹಾಗೂ ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಖಂಡ್ನ ಹಲವು ಗುಂಪುಗಳು. ಇವರಿಗೆ ಭೂಮಿ, ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಶೇಷ ರಕ್ಷಣೆ ಬೇಕು.
ಇದು ಏಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಗುರುತು, ರಾಜ್ಯ ಗಡಿಗಳು, ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳ ಗುರಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಭೂಗೋಳ ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
Mains ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಏನು, ಏಕೆ, ಎಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಗ ಏನು
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು GS Paper I (ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳು, ಭಾರತದ ವೈವಿಧ್ಯತೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ) ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳ ಕಲ್ಯಾಣದ ಕುರಿತಾದ GS Paper II ಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿವೆ.
1. ಲಿಂಗ. ಲಿಂಗಾನುಪಾತ ಮತ್ತು ಶಿಶು ಲಿಂಗಾನುಪಾತವು ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀತಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
2. ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ. ವಯೋ ಪಿರಮಿಡ್ ಮತ್ತು ಅವಲಂಬನೆ ಅನುಪಾತವು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
3. ಮಾನವ ಬಂಡವಾಳ. ಲಿಂಗ, ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಅಂತರವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
4. ವೈವಿಧ್ಯತೆ. ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟ ರಚನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
Mains lens: practice questions and answer plans
ಈಗ ಈ ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ಲಿಖಿತ ಉತ್ತರಗಳಾಗಿ ಬದಲಿಸುವ ಸಮಯ. ಕೆಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು UPSC ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆದರೆ ಇವು ನಮ್ಮದೇ practice questions, previous-year questions ಅಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಿಜವಾದ previous-year questions ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ನಂತರ "Previous year questions" ಬಾಕ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
Q1. "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಾನುಪಾತದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಶಿಶು ಲಿಂಗಾನುಪಾತ ಕುಸಿತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ." (250 ಪದಗಳು)
- ಪರಿಚಯ: ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು 2011 ರ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು.
- ಮುಖ್ಯ ಭಾಗ: ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು; ವಲಸೆಯ ಪರಿಣಾಮ; ಗಂಡು ಮಗುವಿನ ಆದ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಆಯ್ಕೆ.
- ತೀರ್ಮಾನ: ಕಾನೂನುಗಳು, ಅಭಿಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸಬಲೀಕರಣ.
Q2. "ಭಾರತದ ವಯಸ್ಸು–ಲಿಂಗ ಪಿರಮಿಡ್ ಅದರ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?" (150 ಪದಗಳು)
- ಸಂಕುಚಿತ ಆಕಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
- ಲಾಭಾಂಶ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿ.
Q3. "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ." (150 ಪದಗಳು)
- ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳು, ಗ್ರಾಮೀಣ–ನಗರ ಮತ್ತು ಪುರುಷ–ಮಹಿಳೆ ಅಂತರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಿ.
- ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಫಲವತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ.
Q4. "ಭಾರತದ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಉಳಿದಿದೆ?" (150 ಪದಗಳು)
- ನಿಧಾನಗತಿಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಿ.
- ಕಡಿಮೆ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಿ.
Useful keywords: composition, sex ratio, child sex ratio, son preference, sex-selective abortion, age–sex pyramid, expanding, constrictive, stable, dependency ratio, literacy, gender gap, rural–urban, main and marginal workers, primary sector, underemployment, female work participation, language families, Eighth Schedule, Scheduled Castes, Scheduled Tribes.
Quick revision
- ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (ಭಾರತ) = ಪ್ರತಿ 1,000 ಪುರುಷರಿಗೆ ಇರುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಖ್ಯೆ; 2011: 943; ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೇರಳ, ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಹರಿಯಾಣ.
- ಮಕ್ಕಳ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತ (0–6) 2011: 919; ಇದು ಗಂಡು ಮಗುವಿನ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
- ಪಿರಮಿಡ್ಗಳು: ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ (ಅಗಲ ತಳ), ಸಂಕುಚಿತ (ಭಾರತ), ಸ್ಥಿರ/ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ (ಜಪಾನ್).
- ಅವಲಂಬನೆ ಅನುಪಾತ = (0–14 + 65+) ÷ (15–64).
- ಸಾಕ್ಷರ ಎಂದರೆ 7 ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಯಸ್ಸಿನವರು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಓದಲು ಮತ್ತು ಬರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾದವರು; 2011ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇ. 74. ಕೇರಳ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು, ಬಿಹಾರ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ.
- ಗ್ರಾಮೀಣ ಸುಮಾರು ಶೇ. 69, ನಗರ ಸುಮಾರು ಶೇ. 31 (2011).
- ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸಗಾರರು ಕನಿಷ್ಠ 6 ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು; ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಕೆಲಸಗಾರರು 6 ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು.
- ಧರ್ಮ 2011: ಹಿಂದೂ ಸುಮಾರು ಶೇ. 80, ಮುಸ್ಲಿಂ ಸುಮಾರು ಶೇ. 14, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸುಮಾರು ಶೇ. 2.3.
- ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳು: ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್, ದ್ರಾವಿಡ, ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷಿಯಾಟಿಕ್, ಸಿನೋ-ಟಿಬೆಟನ್; ಎಂಟನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ 22 ಭಾಷೆಗಳಿವೆ.
- ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಸುಮಾರು ಶೇ. 16.6, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡ ಸುಮಾರು ಶೇ. 8.6.