0:00 on this lesson·0:00 in “Ancient Bihar”Save करने के लिए login करें

4 में से lesson 2 · 8 min

मगध और वैशाली: एक साम्राज्य और एक गणराज्य का उदय

हर्यंक, शिशुनाग और नंद वंशों के समय मगध राजगृह से पाटलिपुत्र तक कैसे बढ़ा, वैशाली का वज्जि गणराज्य कैसे चलता था, और बुद्ध व महावीर बिहार से क्यों जुड़े हैं।

Audio explainerकरीब 2 मिनट · revision करते समय सुनिए

महाजनपदों का युग

अंगुत्तर निकाय जैसे बौद्ध ग्रंथ छठी सदी ईसा पूर्व के सोलह महाजनपदों (बड़े राज्यों) की सूची देते हैं। इनमें से दो बिहार में थे: मगध और वज्जि। तीसरा अंग था, जिसे मगध ने जल्दी ही अपने में मिला लिया।

वैशाली और वज्जि गणराज्य

वज्जि (वृज्जि) संघ आठ-नौ कुलों का संघ था, जिनमें सबसे ताकतवर लिच्छवि थे। इसकी राजधानी वैशाली थी।

  • यह एक गण-संघ था: सत्ता किसी एक वंशानुगत राजा के पास नहीं, बल्कि कुल प्रमुखों (राजाओं) की एक सभा के पास थी।
  • बौद्ध ग्रंथ संथागार (सभा भवन) में इसकी बैठकों, और बहस और वोटिंग के नियमों का वर्णन करते हैं।
  • बुद्ध ने वज्जियों की तारीफ़ की कि वे अक्सर मिलते हैं और अपनी परंपराएँ मानते हैं, और कहा कि जब तक वे ऐसा करेंगे, उनका पतन नहीं होगा।
  • वैशाली की मशहूर गणिका आम्रपाली बाद में बौद्ध भिक्षुणी बनीं, और उन्होंने संघ को आम का एक बाग दान किया।

सभा के ज़रिए चलने वाले इस शासन के कारण वैशाली को अक्सर दुनिया का पहला गणराज्य कहा जाता है।

मगध साम्राज्य बना

हर्यंकबिंबिसार · अजातशत्रुउदयिन → पाटलिपुत्रशिशुनागकालाशोकदूसरी संगीति, वैशालीनंदमहापद्म नंदभारी धन, सेनामौर्यलगभग 321 ईसा पूर्व सेअगला पाठलगभग 544 ईसा पूर्व (परंपरा से) ······················································································ लगभग 321 ईसा पूर्वमगध के वंश, क्रम से
हर्यंक → शिशुनाग → नंद → मौर्य का क्रम BPSC का पसंदीदा सवाल है। मौर्यों से पहले की तारीखें अंदाज़न हैं।

The Haryankas

  • बिंबिसार ने शादी के रिश्तों (कोसल, लिच्छवि और मद्र से) और अंग को जीतकर मगध की ताकत बढ़ाई। वे बुद्ध के अनुयायी और संरक्षक थे।
  • उनके बेटे अजातशत्रु कोसल से लड़े, और लंबी लड़ाई के बाद वज्जियों को हराया। उन्होंने गंगा पर पाटलिग्राम की किलेबंदी की। बुद्ध की मौत के कुछ ही समय बाद उनके राज में राजगीर की सप्तपर्णी गुफा में पहली बौद्ध संगीति हुई।
  • उदयिन ने गंगा और सोन के संगम पर पाटलिपुत्र बसाया और उसे राजधानी बनाया।
सप्तपर्णी गुफा, राजगीर: पहली बौद्ध संगीति यहीं हुई थी
सप्तपर्णी गुफा, राजगीर: पहली बौद्ध संगीति यहीं हुई थी Photo: Sumitsurai, CC BY-SA 4.0

शिशुनाग और नंद

  • शिशुनागों ने अवंति की ताकत खत्म की। कालाशोक के समय वैशाली में दूसरी बौद्ध संगीति हुई।
  • महापद्म नंद के बनाए नंद वंश ने बहुत बड़ी सेना और खज़ाना खड़ा किया। यूनानी लेखकों ने कहा कि उनकी सेना के डर से सिकंदर के सैनिक ब्यास से आगे बढ़ने को तैयार नहीं हुए।

मगध क्यों जीता

  1. हथियारों और औज़ारों के लिए दक्षिण बिहार (अब झारखंड) की पहाड़ियों से लोहा।
  2. उपजाऊ, पानी वाले मैदान, जिनसे ज़रूरत से ज़्यादा अनाज होता था।
  3. युद्ध के लिए पूर्वी जंगलों के हाथी।
  4. सुरक्षित राजधानियाँ: पाँच पहाड़ियों से घिरा राजगृह, और नदियों से सुरक्षित पाटलिपुत्र।
  5. काबिल और महत्वाकांक्षी शासक।

बिहार में बुद्ध और महावीर

magadha-buddha-mapGangaGandakKosiSonNEPALUTTAR PRADESHWEST BENGALJHARKHANDVaishaliVajji capital · 2nd councilPataliputraUdayin's capitalRajgirfirst capital · 1st councilPawapuriMahavira's nirvanaBodh GayaBuddha's enlightenmentChampaAnga capitalNorth of the Ganga: the Vajji republic at Vaishali. South: Magadha, whosecapital moved from Rajgir to Pataliputra on the river.Base map: MapSVG, CC BY 4.0 · rivers approximateAAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTpiMjA3YmE3Ny1hODFkLTRiODAtYWZiMC1mMDBmMzI5MWQxYWMAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaPQH7Ms/pGPOadLOdIPdfuEAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDpiN2JkZWNlYS0xOGU3LTQ4ZjItOGM5MS0yNDc5NDdmM2MwMmZscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNopkLvT7fKPsDbnN7oXcqymAAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFgg2ZNOnZf4Sy+olDMG2VZ3CmMGTaq1y/NpOb+8jdyZCTSkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaGHysPIZycL5DaC2d/BEA64AAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRKAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCAX1QkZMbhUdJAg5a2PGC6QRKgFXsntFZCnKoCRsUsJamRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBoAAbV6Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmIyMDdiYTc3LWE4MWQtNGI4MC1hZmIwLWYwMGYzMjkxZDFhYy9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjg1M2ZhMTZjLTJmMzEtNGZmYS05NDI0LWJiODFiNWYyNmM3NXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCDZk06dl/hLL6iUMwbZVncKYwZNqrXL82k5v7yN3JkJNKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggiYodATx2G0KwGB3sKV9eDegC2aEo+KXIayvh8wAnZOqiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggGf5X2iHkZ2BTrxJfm23y4Il96k9OGsX9EzrJR9dqjjV0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQEWudzAq9T1iMLsEOQ5MvN9G8JEvUdmVz+nir/m+2ySlZUPfkaA74CKST/CJ4Ju0MVtSPNiCi3zz33dhLQ57XSw=
मगध, वैशाली और बुद्ध तथा महावीर से जुड़े स्थान

गौतम बुद्ध का जन्म लुंबिनी (अब नेपाल में) में हुआ, पर उनका ज़्यादातर काम बिहार में हुआ:

  • बोधगया में बोधि वृक्ष के नीचे ज्ञान;
  • राजगीर (गृध्रकूट पहाड़ी, और बिंबिसार का दिया वेणुवन) और वैशाली में उपदेश।
महाबोधि मंदिर, बोधगया, जहाँ बुद्ध को ज्ञान मिला
महाबोधि मंदिर, बोधगया, जहाँ बुद्ध को ज्ञान मिला Photo: Sumitsurai, CC BY-SA 4.0

24वें जैन तीर्थंकर वर्धमान महावीर का जन्म वैशाली के पास कुंडग्राम में ज्ञातृक कुल में हुआ। उन्होंने गंगा के मैदान में उपदेश दिए, और पावापुरी में निर्वाण पाया।

जल मंदिर, पावापुरी, जहाँ महावीर को निर्वाण मिला
जल मंदिर, पावापुरी, जहाँ महावीर को निर्वाण मिला Photo: Sumitsurai, CC BY-SA 4.0

Exam tip: जगहों की दो कॉलम वाली सूची बनाइए: बौद्ध धर्म (बोधगया, राजगीर, वैशाली, नालंदा) और जैन धर्म (कुंडग्राम, पावापुरी, राजगीर)। BPSC अक्सर पूछता है कि कौन सी जगह किस धर्म या संगीति से जुड़ी है।

Quick quiz

जो सीखा, उसे जाँचिए

Lesson पूरा करने के लिए 4 में से कम से कम 3 सही कीजिए। आप दोबारा भी कोशिश कर सकते हैं।

1. मगध की राजधानी राजगृह से पाटलिपुत्र कौन ले गया?

2. दूसरी बौद्ध संगीति कहाँ हुई?

3. महावीर को निर्वाण कहाँ मिला?

4. इनमें से कौन-सा मगध के उदय का कारण नहीं था?

Save your progress

Free account बनाइए। तब आप इस lesson को पूरा mark कर पाएँगे, आपका पढ़ाई का समय save रहेगा, और हर device पर आपकी progress bar दिखेगी।

Create free accountपाटलिपुत्र: मौर्य और गुप्त →