0:00 on this lesson·0:00 in “आधुनिक बिहार और स्वतंत्रता संग्राम”Save करने के लिए login करें

4 में से lesson 4 · 8 min

किसान सभा, भारत छोड़ो आंदोलन और बिहार के नेता

स्वामी सहजानंद सरस्वती और बकाश्त संघर्ष, त्रिवेणी संघ, पटना सचिवालय के सात शहीद, हज़ारीबाग जेल से JP का भागना, और बिहार के दिए बड़े नेता।

Audio explainerकरीब 2 मिनट · revision करते समय सुनिए

किसान आंदोलन

चंपारण के बाद भी बिहार के ज़्यादातर किसान ताकतवर ज़मींदारों के अधीन रहते थे। 1920 और 30 के दशक में उन्होंने खुद को संगठित किया।

  • स्वामी सहजानंद सरस्वती ने 1929 में सोनपुर मेले में बिहार प्रांतीय किसान सभा बनाई। वे अखिल भारतीय किसान सभा (लखनऊ, 1936) के पहले अध्यक्ष बने।
  • बकाश्त संघर्ष (1937–39): बकाश्त वह ज़मीन थी जिसे ज़मींदार अपनी "खुद की खेती" बताते थे, और पीढ़ियों से उसे जोतने वाले काश्तकारों को बेदखल कर देते थे। किसान सभा ने इन बेदखलियों का विरोध किया।
    • कार्यानंद शर्मा ने बड़हिया ताल (लखीसराय) में संघर्ष का नेतृत्व किया।
    • विद्वान और यात्री राहुल सांकृत्यायन को अमवारी (सारण) में इसका नेतृत्व करने पर जेल हुई।
  • त्रिवेणी संघ (1933–34) ने ऊँची जाति के ज़मींदारों के दबदबे के ख़िलाफ़ शाहाबाद के यादव, कुर्मी और कोइरी किसानों को एक किया। यह आगे के बिहार की पिछड़ा वर्ग राजनीति का शुरुआती संकेत था।

भारत छोड़ो, 1942

11 अगस्त 1942 · पटना सचिवालय · सात शहीद1उमाकांतप्रसाद सिन्हा2रामानंदसिंह3सतीशप्रसाद झा4जगतपतिकुमार5देवीपदचौधरी6राजेंद्रसिंह7रामगोविंदसिंहराष्ट्रीय झंडा फहराने की कोशिश में इन्हें गोली मारी गई। उसी जगह शहीद स्मारक है।
सातों नाम याद कीजिए: BPSC इन्हें एक से ज़्यादा बार पूछ चुका है।

8 अगस्त 1942 को कांग्रेस ने भारत छोड़ो प्रस्ताव पारित किया, और उसके नेता गिरफ़्तार कर लिए गए। बिहार में यह आंदोलन जन-विद्रोह बन गया।

  • 11 अगस्त 1942: छात्र राष्ट्रीय झंडा फहराने पटना सचिवालय की ओर बढ़े। पुलिस ने गोली चलाई और सात छात्र मारे गए। उसी जगह शहीद स्मारक है।
  • उत्तर और मध्य बिहार में रेल लाइनों, स्टेशनों और तार की लाइनों पर हमले हुए। कई हफ़्तों तक बहुत से इलाकों में अंग्रेज़ी राज ठप रहा, और बिहार भारत में इस आंदोलन के सबसे तेज़ केंद्रों में था।
  • जयप्रकाश नारायण दिवाली की रात, 9 नवंबर 1942 को, योगेंद्र शुक्ल, सूरज नारायण सिंह और दूसरों के साथ हज़ारीबाग सेंट्रल जेल से भाग निकले। नेपाल के ठिकानों से उन्होंने आज़ाद दस्ता नाम के छापामार दल बनाए।
बिहार संग्रहालय, पटना, जो मगध से आज़ादी की लड़ाई तक बिहार की कहानी बताता है
बिहार संग्रहालय, पटना, जो मगध से आज़ादी की लड़ाई तक बिहार की कहानी बताता है Photo: Sumitsurai, CC BY-SA 4.0
kisan-quit-india-mapGangaGandakKosiSonNEPALUTTAR PRADESHWEST BENGALJHARKHANDSonpurKisan Sabha 1929AmwariRahul SankrityayanBarahiya TalKaryanand SharmaShahabadTriveni SanghPatna Secretariat11 Aug 1942: 7 studentsHazaribagh jailJP escapes 9 Nov 1942Green: Kisan Sabha struggles. Orange: Triveni Sangh. Red: Quit India 1942.Base map: MapSVG, CC BY 4.0 · rivers approximateAAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTplNmQ2ZTkxYS1lZjc0LTQ3YWQtYjZlNi01ZDcxOTM0MjY0ZmYAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaNOc/oVUJceZRr9AwSkePOgAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDoxOTBmNjk0Zi1mZjYwLTQ1YWYtYTZiOS00N2EzMTgzYTVkZGZscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNo/bMKqFUBozrkHwODOQ5KOwAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggRRsjqLIkT+0bce9wRRIEFv/Rxsz0+eXzqA2O9BX7OTSkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaA/rcgZy/ayRdOvKBZGJtkwAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRKAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCBwqDDswkaLW530y2FX3usb+CX35Af40nApb9AbYZHkkmRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBoAAbS3Zmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmU2ZDZlOTFhLWVmNzQtNDdhZC1iNmU2LTVkNzE5MzQyNjRmZi9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOjE2ZDFlOTVhLWYwYWMtNGZjMS05NGQxLTI1ODljMDgyZmNjOHJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBFGyOosiRP7Rtx73BFEgQW/9HGzPT55fOoDY70Ffs5NKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggEPp9ZyoJUUURiqSCV8H9KYITSE+v52MjYm4PnmB+bhKiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggK8fVihS7CXfJdbZg+CBlCiL7f79m8Zu+IJZjgPLPvZ10Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQJGV1GcbRvcIizrayA0kNeUt2iTonxVLlgczdn0NHKuAoW8l09ZaJXEu4LrbVY0fu5bQdGm6IWwIQsNj3PN4CoY=
बिहार में किसान संघर्ष और भारत छोड़ो आंदोलन

बिहार ने भारत को कौन से नेता दिए

नेता किस लिए याद रखें
डॉ राजेंद्र प्रसाद चंपारण; संविधान सभा के अध्यक्ष; भारत के पहले राष्ट्रपति
श्रीकृष्ण सिन्हा "बिहार केसरी"; पहले मुख्यमंत्री; ज़मींदारी खत्म करना; देवघर में दलितों का मंदिर प्रवेश (1953)
अनुग्रह नारायण सिन्हा "बिहार विभूति"; चंपारण; पहले उप-मुख्यमंत्री और वित्त मंत्री
सच्चिदानंद सिन्हा अलग बिहार की मुहिम; संविधान सभा के अंतरिम (पहले) अध्यक्ष
मज़हरुल हक सदाकत आश्रम के लिए ज़मीन दी; होम रूल के नेता
हसन इमाम बंबई के विशेष कांग्रेस अधिवेशन (1918) की अध्यक्षता की
स्वामी सहजानंद सरस्वती किसान सभा
जयप्रकाश नारायण कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी (1934); भारत छोड़ो; "संपूर्ण क्रांति" (1974)
जगजीवन राम दलित नेता; केंद्रीय मंत्री; उप-प्रधानमंत्री (1977–79)
कर्पूरी ठाकुर "जननायक"; मुख्यमंत्री; आरक्षण का कर्पूरी फ़ॉर्मूला (1978); भारत रत्न 2024

Exam tip: बिहार के तीन "पहले": भारत के पहले राष्ट्रपति (राजेंद्र प्रसाद), संविधान सभा के पहले (अंतरिम) अध्यक्ष (सच्चिदानंद सिन्हा), बिहार के पहले मुख्यमंत्री (श्रीकृष्ण सिन्हा)।

Quick quiz

जो सीखा, उसे जाँचिए

Lesson पूरा करने के लिए 4 में से कम से कम 3 सही कीजिए। आप दोबारा भी कोशिश कर सकते हैं।

1. बिहार प्रांतीय किसान सभा 1929 में कहाँ बनी?

2. पटना सचिवालय पर सात छात्रों को किस तारीख को गोली मारी गई?

3. 1937–39 के 'बकाश्त' संघर्ष किसके खिलाफ़ थे?

4. आज़ाद दस्ता नाम के छापामार दल किसने बनाए?

Save your progress

Free account बनाइए। तब आप इस lesson को पूरा mark कर पाएँगे, आपका पढ़ाई का समय save रहेगा, और हर device पर आपकी progress bar दिखेगी।

Create free accountChapter पूरा हुआ: अब video देखिए और test दीजिए →