Courses › BPSC के लिए बिहार विशेष › Medieval Bihar 3 में से lesson 3 · 6 min
मुगल सूबे के रूप में बिहार अकबर और उसके बाद के बादशाहों के समय बिहार: मान सिंह और रोहतासगढ़, पटना में गुरु गोबिंद सिंह का जन्म, अज़ीमाबाद, यूरोपीय कंपनियों से पटना का व्यापार, और पलामू के चेरो राजा।
ExamHike टीम ने लिखा · BPSC के लिए बिहार विशेष course का हिस्सा
🎧 Audio explainer करीब 2 मिनट · revision करते समय सुनिए
बिहार मुगल साम्राज्य में आया
सूर वंश के गिरने के बाद अकबर पूर्वी प्रांतों को जीतने निकले। बंगाल और बिहार के अफ़गान शासक दाऊद खान कर्रानी ने बगावत की, और 1576 में हारे और मारे गए। बिहार मुगल साम्राज्य का एक सूबा (प्रांत) बना। इसकी राजधानी पटना थी, और दिल्ली से एक सूबेदार (राज्यपाल) नियुक्त होता था।
अकबर के सेनापति राजा मान सिंह बिहार के सूबेदार रहे, और उन्होंने पहाड़ी किले रोहतासगढ़ में महल बनवाए।
बाद के बादशाहों के समय शाइस्ता खान जैसे सूबेदार और शाही परिवार के राजकुमार बिहार सँभालते रहे।
गुरु गोबिंद सिंह और पटना साहिब
नौवें सिख गुरु, गुरु तेग बहादुर, बिहार से होकर गुज़रे। उनके बेटे गोबिंद राय , जो आगे चलकर दसवें गुरु गुरु गोबिंद सिंह बने, का जन्म 1666 में पटना में हुआ, और उनका बचपन वहीं बीता।
उनके जन्मस्थान पर तख्त श्री हरमंदिर जी पटना साहिब है, जो सिख धर्म के पाँच तख्तों (सत्ता के केंद्रों) में से एक है।
तख़्त श्री पटना साहिब, गुरु गोबिंद सिंह की जन्मस्थली Photo: Shivamsetu, CC BY-SA 4.0
Azimabad
18वीं सदी की शुरुआत में औरंगज़ेब के पोते अज़ीम-उश-शान बिहार और बंगाल के सूबेदार थे। उन्होंने शहर को फिर से बसाया और पटना का नाम अज़ीमाबाद रखा। फ़ारसी और उर्दू लेखन में दो सदियों तक यही नाम चला।
Patna's trade
पटना गंगा पर नदी बंदरगाह शोरा बारूद के लिए अफ़ीम बाद में कंपनी का एकाधिकार सूती कपड़ा, चीनी और अनाज अंग्रेज़ कारखाना 1620 डच, फ़्रांसीसी 17वीं सदी में बाद में कारखाने बिहार का माल पटना होकर गंगा के रास्ते जाता था। यूरोपीय कंपनियाँ मुख्य रूप से शोरे के लिए आईं। पटना मुगल भारत के सबसे व्यस्त नदी बंदरगाहों में से एक था।
उत्तर बिहार की मिट्टी से निकाला जाने वाला शोरा बारूद का मुख्य हिस्सा था, और यूरोप में इसकी बहुत माँग थी।
अफ़ीम , सूती कपड़ा, चीनी और अनाज का भी व्यापार होता था।
अंग्रेज़ ईस्ट इंडिया कंपनी ने 1620 में पटना में एक कारखाना (व्यापारिक कोठी) खोला। इसके बाद डच और फ़्रांसीसी आए। डचों के कारखाने की पुरानी इमारतें बाद में पटना कलेक्टरेट बनीं।
mughal-bihar-map Ganga Gandak Kosi Son NEPAL UTTAR PRADESH WEST BENGAL JHARKHAND Patna (Azimabad) suba capital · English factory 1620 Patna Sahib Guru Gobind Singh b. 1666 Saltpetre country Saran · Tirhut Jagdishpur Ujjainiya Rajputs Rohtasgarh Man Singh's palace Palamu fort Chero kings Mughal Bihar: the river port of Patna, the saltpetre fields of north Bihar, and the hill kingdoms of the south (Palamu is now in Jharkhand). Base map: MapSVG, CC BY 4.0 · rivers approximate AAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTpmOTMyZmZmMy0zMDYwLTRkMDEtYTFhMi1lMTJkZWVmOWZmMjQAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaBOk9zqnldPkPgcrVfRjScgAAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDphNmFiYzg2NC00OGM5LTQyM2YtYWI3Mi1kODQzYTA2M2Q3ZGZscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNozNztgw1iqcGNCcse/c9vfQAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggZk/2RZZjY+AGcfjMEzVGhXGefBOVsS7hPZ+VhCnAnjikZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaCgLyA/Qln7Hg8We6FY8TdsAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRKAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCDwKaYTz+C6pzOuSTzwjqjPy3blAXg8vxHteUcHl0ksQGRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBoAAbWEZmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmY5MzJmZmYzLTMwNjAtNGQwMS1hMWEyLWUxMmRlZWY5ZmYyNC9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmEwNzcwMGQzLTAzODYtNGRhNS1hYjU5LWIzMWY2NzNlZjI3YXJjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBmT/ZFlmNj4AZx+MwTNUaFcZ58E5WxLuE9n5WEKcCeOKJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggkkOcAGJwq/SQDZ4oklSjO9nDCFpPkYK/ixrOApNcOE6iY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFgg88HXw23gmpHUwEk1IyDxnYlnHxMWbnlYbzOVsvdN7J90Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQELwwksjSsvx5wlRLP1TDyGFnWADa6V06XyGai1ZmYW3IfDVIK1xjwCNJuROvI7kiYXHtyqFw2FI5Y/o8UTFExQ= मुगल काल का बिहार map पर
मैदानों के आगे
पलामू के चेरो : दक्षिण का एक पहाड़ी राज्य (अब झारखंड में)। राजा मेदिनी राय (17वीं सदी) सबसे जाने-माने शासक हैं। मुगलों ने पलामू किले पर कई अभियान भेजे।
भोजपुर के उज्जैनिया राजपूतों के पास जगदीशपुर और आरा के आसपास का इलाका था। 1857 के नायक कुंवर सिंह इसी परिवार से थे।
Exam tip: पटना के तीन तथ्य अक्सर पूछे जाते हैं: 1620 (अंग्रेज़ों का कारखाना), 1666 (गुरु गोबिंद सिंह का जन्म) और अज़ीमाबाद (अज़ीम-उश-शान)। इन्हें साथ में याद कीजिए।
परीक्षा के लिए याद रखें अकबर के समय बिहार मुगल साम्राज्य का सूबा (प्रांत) बना और पटना उसकी राजधानी बनी। दाऊद ख़ान का अफ़गान विद्रोह 1576 में कुचला गया। बिहार के सूबेदार राजा मान सिंह ने रोहतासगढ़ में निर्माण कराए। गुरु गोबिंद सिंह का जन्म 1666 में पटना साहिब में हुआ। तख़्त श्री हरमंदिर जी पटना साहिब पाँच तख़्तों में से एक है। औरंगज़ेब के पोते और बिहार के सूबेदार अज़ीम-उश-शान ने पटना का नाम 'अज़ीमाबाद' रखा। पटना से शोरा, अफ़ीम और कपड़ा बाहर जाता था। अंग्रेज़ों ने 1620 में यहाँ फ़ैक्ट्री खोली, फिर डच और फ़्रांसीसी आए।