0:00 on this lesson·0:00 in “Medieval Bihar”Save करने के लिए login करें

3 में से lesson 1 · 7 min

पाल वंश और मिथिला के राज्य

बाद के गुप्तों से पाल साम्राज्य तक, कन्नौज के लिए त्रिपक्षीय संघर्ष, पाल कला, और कर्नाट व ओइनवार वंशों के समय की मिथिला: ज्योतिरीश्वर, विद्यापति और नव्य न्याय।

Audio explainerकरीब 2 मिनट · revision करते समय सुनिए

गुप्तों के बाद

छठी सदी में गुप्त साम्राज्य बिखर गया। मगध में बाद के गुप्तों की एक शाखा ने राज किया; उनका इतिहास अफसढ़ अभिलेख (नवादा ज़िला) से पता चलता है। सातवीं सदी में कन्नौज के हर्षवर्धन के पास बिहार के कुछ हिस्से थे, और उन्होंने नालंदा को संरक्षण दिया। उनकी मौत के बाद इलाके में अराजकता फैल गई, जिसे संस्कृत लेखकों ने मत्स्यन्याय कहा: बड़ी मछली का छोटी मछली को खा जाना।

पाल साम्राज्य (लगभग 750–1160)

  • परंपरा के अनुसार, इस अराजकता को खत्म करने के लिए प्रमुख लोगों ने गोपाल को चुनकर राजा बनाया। उन्होंने ओदंतपुरी की नींव रखी।
  • धर्मपाल ने पालों को उत्तर भारत की बड़ी ताकत बनाया, विक्रमशिला की नींव रखी और कन्नौज के लिए लड़े।
  • देवपाल ने साम्राज्य और बढ़ाया। नालंदा में मिला एक अभिलेख बताता है कि उन्होंने शैलेंद्र राज्य (सुमात्रा-जावा) के बालपुत्रदेव के वहाँ बनवाए मठ को दान दिया।
  • महिपाल प्रथम जैसे बाद के पालों ने वंश को फिर से खड़ा किया, और रामपाल संध्याकरनंदी के रामचरित के नायक हैं।
कन्नौजइनामपालबंगाल और बिहार (पूरब)गुर्जर-प्रतिहारराजस्थान, मालवा (पश्चिम)राष्ट्रकूटदक्कन (दक्षिण)
त्रिपक्षीय संघर्ष (लगभग 750–950 ईस्वी): गंगा किनारे के पुराने शाही शहर कन्नौज पर कब्ज़े के लिए तीन ताकतें लड़ीं।

Pala culture

  • महायान और वज्रयान बौद्ध धर्म के बड़े संरक्षक: नालंदा, विक्रमशिला, ओदंतपुरी और सोमपुर (अब बांग्लादेश में)।
  • पाल कला: महीन दाने वाले काले बेसाल्ट (पत्थर) में तराशी मूर्तियाँ, नालंदा और कुर्किहार में ढली काँसे की मूर्तियाँ, और छोटे चित्रों वाली ताड़पत्र पांडुलिपियाँ। पाल शैली का असर नेपाल, तिब्बत और दक्षिण-पूर्व एशिया तक गया।
  • बंगाल में पालों के बाद सेन आए।
विक्रमशिला, भागलपुर के पास पाल राजाओं का बड़ा महाविहार
विक्रमशिला, भागलपुर के पास पाल राजाओं का बड़ा महाविहार Photo: Jai Anga, CC0
pala-mithila-mapGangaGandakKosiSonNEPALUTTAR PRADESHWEST BENGALJHARKHANDSimraongarhKarnata capital (Nepal)MITHILANalandaOdantapuriBihar SharifVikramshilaDharmapalaKurkiharPala bronzesAphsadlater Gupta inscriptionBlue: the three Pala monastery-universities. Purple: Mithila, ruled by theKarnatas from Simraongarh and then by the Oinwaras.Base map: MapSVG, CC BY 4.0 · rivers approximateAAAWgmp1bWIAAAAeanVtZGMycGEAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYQAAABZcanVtYgAAAEdqdW1kYzJtYQARABCAAACqADibcQN1cm46YzJwYTplNWRhZjM4Ny04Mzg1LTRkMDQtOWEyOC0yNDc2OTEwMDM5MTUAAAADl2p1bWIAAAApanVtZGMyYXMAEQAQgAAAqgA4m3EDYzJwYS5hc3NlcnRpb25zAAAAALxqdW1iAAAARGp1bWRjYm9yABEAEIAAAKoAOJtxE2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52MwAAAAAYYzJzaLvRBQZq2IUPLhB/jflxLK8AAABwY2JvcqNpZGM6Zm9ybWF0bWltYWdlL3N2Zyt4bWxqaW5zdGFuY2VJRHgseG1wOmlpZDo5Y2RiMTY5Yy05YmM1LTQzZjYtYjM3ZC05NmVlMjNjZDg2YThscmVsYXRpb25zaGlwaHBhcmVudE9mAAAB4mp1bWIAAABBanVtZGNib3IAEQAQgAAAqgA4m3ETYzJwYS5hY3Rpb25zLnYyAAAAABhjMnNos03YPiRqDkHn1WJg2TBcUAAAAZljYm9yomdhY3Rpb25zgqJmYWN0aW9ua2MycGEub3BlbmVkanBhcmFtZXRlcnOha2luZ3JlZGllbnRzgaJjdXJseC1zZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmluZ3JlZGllbnQudjNkaGFzaFggSIIH8zDiZDFXxxLtTZMH2SObanf8JcebsjTIOhIUudmkZmFjdGlvbngdY29tLmFudGhyb3BpYy5jbGF1ZGUucHJvdmlkZWRqcGFyYW1ldGVyc6F4H2NvbS5hbnRocm9waWMub3JpZ2luLWNvbmZpZGVuY2VndW5rbm93bmtkZXNjcmlwdGlvbnhmQ2xhdWRlIHByb3ZpZGVkIHRoaXMgZmlsZSBhdCB0aGUgcmVxdWVzdCBvZiBhIHVzZXIgYW5kIG1heSBoYXZlIGNyZWF0ZWQgb3IgbW9kaWZpZWQgdGhlIGZpbGUgY29udGVudHMubXNvZnR3YXJlQWdlbnShZG5hbWVmQ2xhdWRlcmFsbEFjdGlvbnNJbmNsdWRlZPUAAADIanVtYgAAAEBqdW1kY2JvcgARABCAAACqADibcRNjMnBhLmhhc2guZGF0YQAAAAAYYzJzaORm2t1ERgJtGn4zwKXq1KUAAACAY2JvcqVjYWxnZnNoYTI1NmNwYWRKAAAAAAAAAAAAAGRoYXNoWCC6xUaCIWJYVYifuZ9zg8ClzIx4n0LfnHkaGCpohBz/wWRuYW1lbmp1bWJmIG1hbmlmZXN0amV4Y2x1c2lvbnOBomVzdGFydBoAAbWtZmxlbmd0aBkeBAAAAj5qdW1iAAAAJ2p1bWRjMmNsABEAEIAAAKoAOJtxA2MycGEuY2xhaW0udjIAAAACD2Nib3KlY2FsZ2ZzaGEyNTZpc2lnbmF0dXJleE1zZWxmI2p1bWJmPS9jMnBhL3VybjpjMnBhOmU1ZGFmMzg3LTgzODUtNGQwNC05YTI4LTI0NzY5MTAwMzkxNS9jMnBhLnNpZ25hdHVyZWppbnN0YW5jZUlEeCx4bXA6aWlkOmNhZWM0Mjk0LTUxYjMtNGVjMC1iMDRkLTFjYjUzNmZlN2MwM3JjcmVhdGVkX2Fzc2VydGlvbnODomN1cmx4LXNlbGYjanVtYmY9YzJwYS5hc3NlcnRpb25zL2MycGEuaW5ncmVkaWVudC52M2RoYXNoWCBIggfzMOJkMVfHEu1NkwfZI5tqd/wlx5uyNMg6EhS52aJjdXJseCpzZWxmI2p1bWJmPWMycGEuYXNzZXJ0aW9ucy9jMnBhLmFjdGlvbnMudjJkaGFzaFggdJI76b7klmf0/T85WYTJaQxeGW3g2dWPpUEPp2VyCCSiY3VybHgpc2VsZiNqdW1iZj1jMnBhLmFzc2VydGlvbnMvYzJwYS5oYXNoLmRhdGFkaGFzaFggkJii7Yzt1h3OkyE8n9mp0lNsci63TrbvZtM+QyNsdrN0Y2xhaW1fZ2VuZXJhdG9yX2luZm+jZG5hbWVvQW50aHJvcGljIEZpbGVzZ3ZlcnNpb25lMS4wLjBrc3BlY1ZlcnNpb25lMi40LjAAABA4anVtYgAAAChqdW1kYzJjcwARABCAAACqADibcQNjMnBhLnNpZ25hdHVyZQAAABAIY2JvctKEWQISogEmGCFZAgowggIGMIIBjaADAgECAhRA5aAK7sI50L64g/oGQgU9Z1UTADAKBggqhkjOPQQDAzBJMRcwFQYDVQQKEw5BbnRocm9waWMsIFBCQzEuMCwGA1UEAxMlQW50aHJvcGljIENvbnRlbnQgQ3JlZGVudGlhbHMgUm9vdCBDQTAeFw0yNjA4MDcxODQzNTZaFw0yODA4MDYxOTQzNTZaMEQxFzAVBgNVBAoTDkFudGhyb3BpYywgUEJDMSkwJwYDVQQDEyBBbnRocm9waWMgQ2xhdWRlIENvbnRlbnQgU2lnbmluZzBZMBMGByqGSM49AgEGCCqGSM49AwEHA0IABJh6CmvLUBgFFNU0vUKlOVtE6djd17L5SuwX0LemFisBM3dkd/3cyjxFA3Qo5S46fX0/ihY0VZ7mfb9KF703t5OjWDBWMA4GA1UdDwEB/wQEAwIHgDAVBgNVHSUEDjAMBgorBgEEAYPoXgIBMAwGA1UdEwEB/wQCMAAwHwYDVR0jBBgwFoAUzlHiBIFOZFsj+OPEz5o+nMHXXMIwCgYIKoZIzj0EAwMDZwAwZAIwMXMdFJ4BetLLVY7ORuE9noqbbAZOZn/aArXyTwFAZfKrPzxF2vPoJNf1+UCdg1XGAjBwX1zd9WGqYkqmL5SFqw1QySjr1zJfpJM9+1rdDwSPLMOPOjKuiXjoU/pUUeG9RwmhY3BhZFkNngAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAPZYQGFffYV7dALSkIsSBkY/mlkFCeqEKQyhL3Nhp/BkVqi/8se493NDFlRRz9N2c97gUThCi3glqHd8YhSBMNRygYM=
पाल कालीन विहार और मिथिला का राज्य

अपने राजाओं के अधीन मिथिला

कर्नाट वंश (1097–1324)

  • इसकी स्थापना नान्यदेव ने 1097 में की, और राजधानी सिमरौनगढ़ थी (अब सीमा के ठीक पार नेपाल में)।
  • आखिरी राजा हरिसिंहदेव को मैथिल ब्राह्मणों की पंजी (वंशावली रिकॉर्ड) व्यवस्थित करने के लिए याद किया जाता है। उनके दरबार में ज्योतिरीश्वर ठाकुर ने वर्ण रत्नाकर लिखा, जो मैथिली गद्य की सबसे शुरुआती रचनाओं में है।
  • 1324 में ग़यासुद्दीन तुग़लक के हमले के साथ कर्नाट राज्य खत्म हो गया।

ओइनवार वंश (ओइनिहार)

  • इसकी स्थापना 14वीं सदी में कामेश्वर ठाकुर ने की।
  • राजा शिवसिंह (15वीं सदी की शुरुआत) विद्यापति के संरक्षक थे। "मैथिल कोकिल" (मिथिला की कोयल) कहलाने वाले विद्यापति ने मैथिली में प्रेम गीत लिखे, और संस्कृत और अवहट्ट में भी रचनाएँ कीं (कीर्तिलता, कीर्तिपताका)।

शिक्षा के केंद्र के रूप में मिथिला

मिथिला न्याय दर्शन के लिए मशहूर हुई। गंगेश उपाध्याय ने तत्त्वचिंतामणि लिखी, जिससे नव्य न्याय (नया तर्कशास्त्र) शुरू हुआ, जो बाद में बंगाल के नवद्वीप तक पहुँचा। इससे पहले वाचस्पति मिश्र और उदयन मिथिला के बड़े दार्शनिक थे।

Exam tip: हर नाम को उसके राजा से जोड़ लें, तो मिथिला के सवाल आसान अंक हैं: ज्योतिरीश्वर → हरिसिंहदेव (कर्नाट); विद्यापति → शिवसिंह (ओइनवार)।

Quick quiz

जो सीखा, उसे जाँचिए

Lesson पूरा करने के लिए 4 में से कम से कम 3 सही कीजिए। आप दोबारा भी कोशिश कर सकते हैं।

1. कन्नौज के लिए त्रिपक्षीय संघर्ष पाल, राष्ट्रकूट और किनके बीच हुआ?

2. मिथिला के कर्नाट वंश की स्थापना किसने की?

3. मैथिली गद्य की शुरुआती रचना 'वर्ण रत्नाकर' किसने लिखी?

4. नव्य न्याय की नींव रखने वाला ग्रंथ 'तत्त्वचिंतामणि' किसने लिखा?

Save your progress

Free account बनाइए। तब आप इस lesson को पूरा mark कर पाएँगे, आपका पढ़ाई का समय save रहेगा, और हर device पर आपकी progress bar दिखेगी।

Create free accountसल्तनत काल का बिहार और सासाराम के शेरशाह →